KABANATA DALAWAMPU’T ISA:

ANG PULANG LUPA SA ILALIM NANG BUGHAW NA LANGIT

Ang Hadi Yasir

Lumingon ako sa Hadi Yusuf. Sinabi niya sa akin na kailangan kong magdesisyon kung anoman ang kinakailangang susunod na magiging hakbang sa mga sandaling ito. Kasunod noon naglaho ang aking pansin sa kanya at muli itong ibinaling sa mga Aninong nakabarakada sa aming harapan, handa sa kanilang pagtambang at paglusob sa aming kumbuyan. Muli tinawag niya ako.

Narinig ko ang pagtawag sa akin nang Hadi Yusuf.

Bumaba ako sa aking sinasakyang asong-gubat. Hawak ang panali nito nanguna ako, hinila ko ang asong-gubat habang sinipat ko nang aking tingin ang mga Anino nang tahanan nang mga Parvana at nang iilang mga Anino nang tahanan ng mga Ardashir. Kasabay nito sumunod sa akin ang ama nang aking asawa.

Nakita ko ang Hadi Naveed na naroroon kasama nang mga Anino at pinamumunuan ang mga ito. Hindi niya alam kung ano ang kanyang ginagawa. Hindi siya isang mandirigma, lalong-lalo na hindi niya alam kung papaanong pamunuan ang labanang ito.

Bumaba ang Hadi Yusuf sa sinasakyan nitong asong-gubat.

Sa pagbukang-liwayway maaga akong nagising. Bumangon ako sa tabi nang aking asawa. Pinaghanda ko siya nang aming magiging agahan. Sa mga nakalipas na mga araw hinahanap niya sa akin ang sinabawang karne nang baboy na may mga tenga nang mais na kasama at dahon nang kohlrabi na may maanghang na pampalasa. Patuloy ang pagbuhos nang ulan na nagsimula mula kahapon pa nang tanghali. Hindi magtatagal magsisimula nang lumamig ang panahon.

Nang umagang ito pinakawalan ko sila Amarok, Mame at Ijiraq sa loob nang yungib ng aming tahanan. Hindi naglaon nagising na rin ang aking asawa at tinulungan niya ako sa pag-aayos nang aming hapagkainan. Nag-agahan kaming dalawa. Pinaghanda ko siya nang tinapay na walang labadura, isang mainit na sabaw na may karne nang baboyramo, kohlrabi at maanghang na pampalasa. Palaman na diyam na mula sa bunga nang mga jaboticaba at nilagang itlog.

Habang kumakain tinanong niya ako kung ano ang gagawin ko ngayong umaga. Sinabi ko sa kanya na baka mag-ikot ikot ako…sinabi ko sa kanya na nagyaya nang inuman ang may-ari nang sakahan nang mga Rimas baka sumaglit na rin ako pagkagaling ko sa aking pag-iikot at gabihin.

Tinanong ko siya kung ano ang balak niya. Sinabi niya sa akin na dito muna siya sa aming tahanan. Gusto niyang matulog at magpahinga.

Bagay na aking sinang-ayunan.

Nang umalis ako nakita ko rin siyang umalis nang aming tahanan. Nagtungo siya sa tahanan nang mga Parvana upang makipagkita sa Adi Atiya, ang bagong kasisilang na Hadezar nang tahanan nang mga Parvana.

Hindi ko siya pinigilan na gawin ito. Hinayaan ko lang na gawin niya kung anoman ang gusto niyang gawin. Nagpatuloy ako sa aking paglalakbay. Umikot ako sa aming mga kinasasakupan. Kinausap ko ang Hadi Eno tungkol sa suliranin niya sa mabagal na pagbunga nang kanyang mga tanim na mga mais. Sinabi niya sa akin na dahil papalapit na ang panahon nang taglamig nangangamba siya na baka masira lamang ang kanilang mga pananim.

Tinanong ko siya kung bakit siya magsasaka gayong parating na ang panahon nang taglamig. Nagtaka siya.

Nagtaka ako. Sinabi niya sa akin na madalas nila itong ginagawa para hindi masira ang lupa.

Sinabi ko sa kanya na alam niya dapat ang panahon kung kailan sila maaaring magtanim o hindi. Ang panahon nang taglamig ay ang panahon na walang maaaning kahit ano. Tinanong ko siya kung gagawin din ba ito nang ibang mga may-ari nang lupa na nasa ilalim nang kanyang pamumuno sinabi niya pinagpipilitan nila kung anoman ang sinabi ko.

Gayong tinanong ko siya, kaya niya ba ito sinasabi sa akin ay dahil pinagpipilitan niya ang kanyang gusto.

Hindi siya nakaimik. Sinabi ko sa kanya na bakit hindi siya makinig sa mga masnakakatanda sa kanya. Na wala kaming magagawa sa ngayon gayong kailangan naming gapasin ang huling natitirang bunga nang aming mga natrabaho.

Nagpatuloy ako sa aking pag-iikot. Pinuntahan ko ang mga nagsasaka nang mga Kohlrabi naghahanda na sila sa pagtatanim sa pagdating nang panahon nang taglamig. Nagpatuloy ako sa aking pag-iikot hanggang abutin na ako nang tanghali at sumali na ako sa pananghalian nang mga nagsasaka nang mga Rimas. Tumikim ako nang kanilang ani. Uminom ako nang kanilang ani. Pinag-usapan namin ang aking asawa. Pinag-usapan namin kung ano ang kailangan kong gawin sa aking lupain, sa aking kinasasakupan at sa aming bayan.

Alam nang mga kalalakihan at nang higit pang magsasaka kung ano nangyari noong nakaraang araw sa tahanan nang mga Parvana. Mabilis na kumalat ang balita sa Ja’khar…nagsimula ito sa pinakamaliit na bulong hanggang sa lumaki at sumiklab. Pinuri nang iilan ang aking ginawa. Kahit ang Hadi Baaru na hindi ko masyadong kasundo ay hinangad na sana tumagal pa ang maikling katahimikang ito sa aming bayan…Pinag-usapan namin ang maaaring pangangalakal nang mga nakakalasing na inumin mula sa bunga nang Rimas at kung maaaring ipalit ito sa mga bunga nang Agave.

Sinabi ko, magandang pangangalakal ang mga nakakalasing na inumin. Saan kang bayan pumunta, saan sulok nang mundo mayroon at mayroong iinom nang nakakalasing na inumin. Hindi iyon nakapagtataka, hindi iyon maiaalis. Ngunit pinaalalahanan ko sila na gayong hindi ito kasing tapang nang mga nakakalasing na inuming nagmumula sa mga tanim na Agave at hindiman sila agad na makikilala nang pamilihan nakatitiyak ako na makikilala ito at sisikat, kung hindiman, ako mismo ang magpapakilala nito sa aming bayan sa pamilihan.

Matapos noon, nang malapit nang magdilim nagtungo ako sakay kay Mame sa labas nang Ja’khar. Pumasok ako sa mapanglaw na kakahuyan at nagtungo sa mga nagtataasang mga kambal na Bato sa gitna nang kagubatan.

Bumaba ako sa mga gawang baitang patungo sa mga higanteng mga batuhan. Hinayaan ko ang aking alaga sa na sumunod. At sa pagdating ko sa mga nagtataasan at naglalakihang mga kambal na mga bato bumungad sa akin ang mga naniniwala sa kapangyarihan nang liwanag nang buwan.

Hindi ako lasing…hindi! Hindi pa. Alam ko kung ano ang nakikita ko at nasa aking harapan. Hinawakan ko ang panali ni Mame. Hinimashimas ko ang kanyang ulo gamit nang isa ko pang kamay. At kasabay noon, bungad ko sa siyam na makapangyarihan “iyi ’oqshem!” nang may pagngiti.

Alam kong inaasahan nila ang aking pagdating. Alam kong matagal na nila akong hinihintay. Nang gabing iyon sinabi ko sa kanila kung ano ang gusto nilang marinig mula sa akin. Ang aking balak laban sa tahanan nang mga Harith at sa mga Parvana. Kung ano ang mga maaaring mangyari sa aming bayan nang Ja’khar.

Tanong nang Hadi Yusuf, “ano na ang gagawin natin ngayon, Hadezar!”

Tugon ko sa kanya, “wala tayong dapat sayanging panahon, tuloy kung ano ang ating mga balak Hadi!” Ngayong araw dadanak ang dugo sa lupa. Babagsak ang tahanan nang mga Ardashir, at Adi Habib at ang kanyang mga anak.

Bumalik ako sa aking sinasakyang asong-gubat. Sumakay ako sa kanyang likuran at bulong sa kanya, “patawarin mo ako kailangan ko itong gawin!”

Tanong ko sa Hadi Yusuf, “natatandaan mo pa ba kung ano ang pinag-usapan natin!”

Tumango-tango ito…at bago ako tuluyang kumilos sinabi niya sa akin na mag-iingat ako. Bagay na aking tinugunan nang pagtango.

Kasunod noon pinakilos ko si Amarok papunta malapit sa mga nakabarakadang mga Anino sa aking harapan.

Nabaling ang pansin nang Hadi Naveed sa akin. Nakita niya akong nakatingin sa kanya. Muli nagkita kaming dalawa nang asawa nang aking kapatid.

Wika niya sa akin habang nagtatago sa mga dayak at sa mga mahahabang mga sibat nang mga ito, “Hadezar sumuko ka na habang may pagkakataon pa. Alangalang sa iyong kapatid, sa iyong mag-ina! Pakiusap huwag ka nang lumaban pa!”

Siguro kasalanan ko ang lahat. Kung hindi lang sana ako nangarap nang mashigit pa. Kung pinagtuunan ko lang sana nang aking panahon ang aking tahanan at ang aking mag-ina, hindi siguro mauuwi sa ganito ang lahat, sa mga sandaling ito.

Inaamin ko hindi ako mandirigma, hindi kami mandirigma nang Hadi Naveed…hindi kami lumaki sa bingit nang digmaan, o sumabak sa kahit anong labanan na matagal nang naglaho sa aming bayan mahigit apatnaraang taon na ang nakakalipas. Ngunit tapos na ang panahon nang kapayapaan. Sumiklab na muli ang bagong pagbabago na magdadala sa amin sa isang bagong bukas na walang katiyakan at matagal nang naudlot nang pumutok ang Magiting na Kabundukan at lamunin ang aming bayan nang kadiliman. Na ang lahat ay naging itim maging kulay nang kalangitan.

Mga pangkaraniwan lamang kami, higit sa mga mandirigmang bayarang nangangalaga sa kanilang bayan at lipunan. Higit sa pangangailangan namin nang aming mga Anino. Kami nang Hadi Naveed…wala kaming kalaban-laban kung maghangadman nang digmaan ang ibang mga bayan laban sa amin.

Pero ito ang kailangan kong gawin. Wika ko sa Hadi Naveed, “asirvadda’owuro, Hadi Naveed!” Hindi niya sinagot ang aking pagbati sa kanya. Pagpapatuloy ko, “ito na ba ang bagong pamantayan ngayon, ang kalimutan ang paggalang at pagbati sa nag-aalok nito! Mukhang nagkamali yata ako nang pagkakakilala sa iyo Hadi Naveed!”

Wika nang Hadi Naveed, “hindi mo ako maloloko Hadi, kilala kita alam ko sa mga sandaling ito ang ginagawa mo!”

Wika ko, “o Hadi Naveed, ang sinomang nagsasabi nang hindi siya maloloko nang sinoman ay siyang madaling maloko nang sinoman!

“Alam ko ang takot na nananalaytay sa iyong mga ugat, tama ako hindi ba, at dumadaloy sa iyong dugo.” Dagdag niya.

Tama siya, hindi ako magsisinungaling takot na takot ako ngayon. Masarap na isipin na hindi ito totoo, ang mga nangyayari ngayon sa aking harapan, ngunit anong sakit na lamang ang gusto kong maramdaman sa aking kahinaan na sumusuway sa aking kalakasan—sa mga ambisyong maaari ko pang hangarin.

Pagpapatuloy nang Hadi Naveed, “alam ko kung ano ang ginagawa mo!”

Tanong ko sa kanya, “at ano ang ginagawa ko?”

Wika nang Hadi Naveed, “na isa kang mapagpanggap…Hadezar, alam mong mangyayari ang lahat nang ito…Alam mo na mauuwi ang lahat sa ganito, hindi mo lang inasahan na ako ang mamumuno at hindi ang Hadi Nasrin— hindi ba, tama ako?”

Wika ko, “oo! Tama ka, alam ko ang patibong na ito…na maaari itong mangyari at hindi nga ikaw ang inaasahan ko, pero masyado kang kumpiyansa sa sarili mo na magagawa mo akong pabagsakin ngayong araw, gayon paman humihingi na ako sa iyo ngayon nang paumanhin…dahil hindi ito mangyayari. Ikaw…ikaw ang mamatay ngayon, Hadi Naveed at kung sa inaakala mo na maliligtas ka nang iyong pinakamamahal na Hadi Nasrin ay nagkakamali ka!” Nakita niya ang pagtataka sa Hadi Naveed. Ang pagkagulat nito. Dagdag niya, “ang pagmamahal mo at pagkahumaling mo sa kanya ang magdadala sa iyo, sa iyong kamatayan!”

Bumukas ang lagusan nang tahanan nang mga Ardashir. Naglaho ang pansin sa akin nang Hadi Naveed at nabaling ito sa kumakawalang ingay.

Kasabay noon kumalas ang mga Anino nang tahanan ng mga Parvana at mga Ardashir.  Pinaikutan nila ang Hadi Naveed at binantayan nila ito tulad nang palagi nilang ginagawa.

Lumingon ako sa kung nasaan ang ama at kapatid nang aking asawa at iilang mga Anino nang tahanan kasabay noon tumango-tango ako. Pinakilos nang Hadi Yusuf at Hadi Fadil ang mga dala naming mga Anino nang tahanan nang mga Barakat at mga Roshan.

Sinabayan ko sila. Sa kanilang mga mahahabang mga sibat at pananggalang na dayak. Nilusob namin ang lupon nang mga Aninong nasa ilalim nang pamumuno nang Hadi Naveed.

Pinamunuan nang Hadi Batul ang mga Aninong nasa kanyang pamumuno at nasa ilalim nang aking patnugot. Ang ilan sa mga Anino nang tahanan nang mga Roshan, at ang mga Anino nang tahanan nang mga Barakat.

Dumanak ang dugo sa lupa. Nakipag-away ako sa ilang mga anino. Bumagsak si Amarok sa lupa. Nasugatan ang aking alaga. Pinakawalan nila Hadi Yusuf at Hadi Fadil sila Nanuk at Widad. Sinalakay namin ang mga Anino ng tahanang nasa ilalim nang pamumuno nang tahanan nang mga Parvana at Ardashir.

Nasaktan ang mga ito. Halos nilamon nang mga pumapagitnang mga Anino ang Hadi Naveed.

Sa hindi inaasahan lumusob ang mga Anino nang tahanan nang mga Harith na nasa ilalim nang pamumuno nang Hadi Nasrin.

Narinig ko ang pagsigaw nang Hadi Yusuf at pagtawag niya sa akin. Nabaling ang aking pansin sa pagdating nang mga kaalyado nang aming mga kalaban. Nakita ko ang nanggagalaiting mangmang.

Sa kanyang paglusob pumatay siya nang iilang mga Anino. Ang kanyang galit at puot…ang dugo sa kanyang mga kamay, ang pagkahumaling niya sa pagpatay. Lahat nang iyon, nakita ko sa kanya. Isa siyang nilalang na walang utak, isang kagamitan…nilusob niya ako tumilapon ang hawak kong golok. Bumagsak kami sa lupa, kumuha ako nang putik inipon ko ito sa aking kamay at nang akmang sasaksakin niya na ako pinigilan ko. Inagaw ko sa kanya ang hawak niyang sandata. Inihagis ko sa kanya ang putik sa aking kamay. Ipinahid ko ito sa kanyang mukha.  Itinarak ko ang kanyang sandata sa lupa. Inagaw ko ang patalim sa kanya.  Nakipagbunuan kami.

Nagawa kong tumayo at bumangon ngunit nilusob ako ang Hadi Naveed na ngayon ay may lakas na nang loob ang kanina niyang naghihikahos na damdamin.

Bumangon ang Hadi Nasrin. Hinugot niya ang golok sa lupa…pilit akong sinasakal nang Hadi Naveed hawak niya ang aking mga kamay na nasa likuran. Handa na ako, noonman handa na ako pero hindi ito ang araw na mamatay ako. Inuntog ko ang aking sarili sa Hadi Naveed. Pinilit kong bumangon mula sa pagkakaluhod sa maputik na lupa. Umatras ako… umatras ako nang umatras hanggang sa bumangga kami at narinig ko ang pagtawag sa akin nang Hadi Batul.

Nawala ako sa aking pagkakatindig. Dumausdos kami pabaliktad at lumagapak ako sa katawan nang Hadi Naveed. Nagawa kong makawala mula sa Hadi Naveed. Dalidali akong kumilos patungo sa Hadi Batul. Ibinato niya sa akin ang aking golok. Bumagsak ito sa lupa. Hinablot ko ito sa lupa.

Nasugatan ko ang isa sa mga Aninong gustong lumusob sa akin. Napatay ko siya at bumagsak siya sa lupa. Hindi ko alam…hindi ko alam na ganito magiging kagulo ang labanan. Nabaling ang aking pansin sa Hadi Nasrin, nakita ko siyang papalapit sa akin. Lumingap ako sa aking paligid. Binaling ko ang aking pansin upang makahanap nang paraan upang pigilan ang Hadi Nasrin at ang kanyang pag-amok. Nakita ko ang pagbangon nang Hadi Naveed. Sa mga sandaling panahon lang ang hinihingi ko…Sumigaw ako. Tinawag ko ang Hadi Naveed at nabaling ang kanyang pansin sa Hadi Nasrin.

Iyon ang kanyang pagkakamali…

Dalidali akong lumapit sa Hadi Naveed

Nabaling ang pansin nang Hadi Naveed sa akin. Sinubukan niyang umalis. Tumalikod siya sa akin. Sinundan ko siya at tumakbo siya papalayo. Dalidali itong umatras at kasabay noon, sa hindi inaasahan bumulusok ang tudla mula sa aking likuran. Naramdaman ko ang pagdaplis nito sa aking balat. Malapit lamang ito sa kung nasaan ako ngayon.

Hindi ako lumingon. Hindi ako maaaring kumarap. Nakasalalay sa aking buhay ang buhay nang aking mag-ina. Hindi ko pinanilagan ang pagbulusok nang sumunod na mga tudla. Tumarak ito sa aking likuran. Naramdaman ko ito.

Nagpatuloy ako.

Kinuha ko ang sibat sa lupa. Inipit ko ito sa aking kilikili at habang hawak ang tangkay nito. Nagpatuloy ako.

Bumulusok muli ang tudla sa busog nang Hadi Nasrin. Bumagsak ito sa putikan. Sumigaw ako. Tinawag ko ang Hadi Naveed. Hindi siya lumingon. Nagpatuloy siya sa pagtakbo malayo sa pinangyayarihan nang labanan. Nagpatuloy ako sa pagsunod sa kanya.

Sinigaw ko muli ang pangalan nang Hadi Naveed.

Bumulusok muli ang tudla sa lupa.

Tumigil ako. Hindi ko na maramdaman pa ang bigat sa aking katawan. Naramdaman ko ang pangalawang tudla na tumarak sa aking likuran.

Sinigaw ko muli ang pangalan nang Hadi Naveed. At nang lumingon siya sa akin muling bumulusok ang tudla at tumama ito sa kanyang katawan. Sinundan ito nang pangalawa nang pangatlo. Sa kanyang ulo, sa kanyang dibdib at sa kanyang balikat.

Lumapit ako sa kanya. Naglaho ang kanyang pagkakatindig. Napaluhod siya at tinarak ko sa kanyang mukha ang sibat na aking hawak.

Sa paglingon ko pabalik sa pinangyayarihan nang labanan, nakita ko ang Hadi Fadil nakatago sa likuran nang Hadi Nasrin. Nakaluhod ito at pilit na ibinabalik ang ulirat mula sa kawalan. Kasabay noon tumalikod ang Hadi Fadil. Bumalik ito upang tulungan ang ama nito at kapatid.

Nakita niya ako. Nakita niya ang nakahandusay na kanyang minamahal. Alam niya kung ano ang gagawin niya. Alam niya kung ano ang maaaring mangyari.

Sumigaw ang Hadi Nasrin.

 Kinuha niya ang tudla na nasa lupa at ang busog na inipit niya sa kanyang kamay. Binitawan niya ito sa kanyang kamay at lumipad ang tudla at bumulusok ito sa aking dibdib. Nagulat ako…naramdaman ko ang gulat sa aking katawan at sa banta nang aking pagbagsak pinigilan ko ang aking sarili.

Sinubukan niya akong sugurin…handa ako…handa akong patayin siya ngunit bigla siyang tumigil. Nagtungo siya sa mga kabahayan na nasa kanang bahagi nang daanan. Sinubukan ko siyang sundan.

At nang makita ko siya…naglakad lamang siya papalayo sa amin.

Marami ang namatay sa labanang ito, ang mga Anino nang tahanan nang mga Parvana, nang mga Harith at nang mga Ardashir. Tinumbasan nito ang pagka-uhaw na tinataglay nang maputik na lupa. Ang mga nakaligtas pinili nilang pumanig sa amin. Tinanggap ko sila sa aking patnugot at pamumuno. Ibinigay nila sa akin ang kanilang katapatan at tungkulin na pangalagaan ang aking tahanan.

Iyon naman ang mahalaga hindi ba!

Nang umagang ito bago ang pananghalian, napasakamay ko ang tahanan nang mga Ardashir at ang impluwensyang tinataglay nang tahanang ito. Tinanong ako nang Hadi Yusuf kung ano ang gagawin sa mga bangkay inutos ko sa kanila na pag-iponipunin nila ang lahat nang ito. Ihiwalay ang labi nang Hadi Naveed at ang iba pa at dalhin sa ikalawang bahagi nang tahanan. Bagay na sinunod nila.

Inutusan ko ang Hadi Batul na sunduin ang aking mag-ina at dalhin sila dito. Bagay na kanyang tinalima.

Tinulungan ko sila sa pagliligpit nang mga bangkay nang mga Anino. Nilagay nila ito sa isang karwahe. Iniligpit ang mga Anino nang naayon at ibinalik sa kalipunan nang mga Imago sa tore nang mga Anino. Inutusan ko ang Hadi Fadil na magdala nang lahat nang pagkain at kinakailangan nang mga Anino bilang kabayaran sa lahat nang mga mabubuti at magagaling nitong mga kasapi sa nagawang digmaan…bagay na tinalima nito. Umalis ito sa tahanan nang mga Ardashir at dinala ang mga labi nang mga Aninong namatay sa tore nang mga Anino.

Pagkatapos noon bumalik ako sa loob nang tahanan ng mga Ardashir. Naglakad ako sa malawak na lupain ng unang bahagi. Nakita ko ang Hadi Yusuf na naghihintay sa akin sa labas nang pasilyo ng bulwagan. Sinabi niya sa akin na handa na ang lahat…

Tumango-tango ako bilang pagsang-ayon. Kasunod noon pumasok ako sa loob nang bulwagan nang tahanan nang mga Ardashir. Lumabas ako sa kabilang bahagi nang tahanan at doon malapit sa puno nang Mahumanay, sa luntiang malawak na lupain, sa gitna nang ikalawang bahagi nang tahanan ng mga Ardashir nakahandusay ang mga labi nang iilang winaglit, kinalimutan at inihiwalay. Nakatakip ang kanilang mga katawan. Pinagpipiyestahan sila nang mga langaw at umaaligid na mga insektong gumagapang gapang.

Hindi ko magawang tanggalin sa isipan ko kung ano ang nangyari sa labanan kaninang umaga. Ang pagpili kong mabuhay sa kabila nang maraming mga namatay at pagdanak nang maraming dugo sa maputik na lupa.

Naglakad ako sa pasilyo. Sinubukan kong kalimutan at pabulaanan ang lahat nang nakikita ko ngunit kahit anong gawin ko hindi ko magawang maalis ang pagbaling sa mga labi na nakahandusay at wala nang buhay sa malawak na lupain. Nandito ang labi nang Hadi Naveed, ang labi nang mag-iina at nang Arsaad’sul…ang mga namatay sa labanang ito kasama nang mga hindi na mabilang pang mga kamatayan.

Kasalanan ko ang lahat…walang ibang dapat sisihin dito kung hindi ako. Ako ang nagkamali. Ako ang hindi marunong kumarap at lumingon para tumigil at isipin kung ano ang kinakailangan kong gawin. Narinig ko ang pagtawag sa akin nang aking kapatid na si Adi Sule.

Lumapit siya sa akin.

Hinawakan niya ang aking braso at dumaloy ang kanyang mga kamay paibaba sa aking kamay. Hinawakan niya ang aking kamay.

Dumikit siya sa akin.

Pinagmasdan namin ang mga bangkay na nasa aming harapan. Ang mga labi na kami mismo ang pumatay nang Adi Sule.

Tanong niya, “masaya ka na ba at nakuha mo na ang gusto mo? Ang maangkin ang tahanan nang mga Ardashir at mapasakamay ang impluwensyang tinataglay nang mga ito?”

Wika ko, “hindi…” Kailanman hindi ako magiging masaya na maagaw sa iba ang hindi sa akin, at maraming mamatay, sa aking mga pagkakamali.

Pagkakamaling ako mismo ang pumili.

Wika niya, “pinilit ko sila na pumanig sa iyo…sinabi ko sa kanila ang sinabi mo sa akin! Hindi sila nagtiwala sa akin, Sinabi nang matandang hukluban na alam nila ang iyong balak na pagpatay sa kanila…at kahit anong gawin nila hindi kanila maaaring pagkatiwalaan na iligtas mo sila… Pinaintindi ko sa kanila na ang iyong hangarin ay matigil ang lalong maaaring mangyari pang matinding kaguluhan. Ang pagpapahalaga mo sa buhay, higit sa lahat…Ngunit pinipilit nila ang gusto nila…ikaw ang pumatay sa kanyang kapatid, ano ang sasabihin ko pagkatapos noon. Sasabihin ko ba na hindi lang ikaw ang may gustong umangkin sa kapangyarihan at impluwensya nang tahanan nang mga Ardashir…siyempre sino ang paniniwalaan nila. Ako? Hindi nila ako kilala, hindi kanila kilala, ang alam lang nila kung ano ang sinasabi sa kanila nang kabatsoy na Hadezar, kaya sinaktan ko ang Adi Habib at pinatay ko kanyang mga anak!”

Tinanggal ko sa pagkakahawak ang aking kamay sa kanyang kamay.

Hindi mo dapat ginawa iyon! Mahalaga ang buhay, hindi na mahalaga kung mabuti man o masama ang sinoman.

Wika niya sa akin, “pero tumanggi sila sa iyo na tulungan mo sila! Sinabi mo sa kanya na mamamatay siya kasama ang kanyang mga anak!” Ano ang magagawa ko, bulag at bingi sila sa kung ano ang gusto nilang marinig. “Hindi ko sila masisisi na tumanggi sila sa akin…kaya, ginawa ko lang kung ano ang kinakailangan kong gawin!” Pinatay ko ang Adi Habib at ang kanyang mga anak. Kailangan ko itong gawin upang walang sinoman sa aking tahanan ang lalo pang masaktan, kung gusto kong makatiyak sa kanilang kinabukasan, makasiguro sa kanilang kaligtasan— kung ang pag-agaw lamang sa kapangyarihan nang tahanan nang mga Ardashir ang natitirang paraan…bakit hindi.

Lumayo siya sa akin.

Tanong niya, “ang kilalanin kang maging kalaban nang lahat, nang Ja’khar! Gusto mo bang matinag pati ang mga nagtitiwala sa iyo?”

Lumingon ako sa aking kapatid, at nakita ko ang Hadi Walid sa hindi kalayuan nagtatago sa kadiliman nang madilim na pasilyo. Wika ko sa kanila, “kita niyo, hindi ko na kinakailangan pa ang magtago sa dilim. Ang maghintay. Kapangyarihan na ang lumalaban sa akin. Impluwensya laban sa impluwensya na ang labanan. Iyon ang mahalaga hindi ba?”

Pagkatapos noon tinanggal ko ang aking tingin sa kanila at ibinaling ko ito sa mga bangkay na nasa ilalim nang puno nang Mahumanay.

Hadi Yasir Hadi Yasir sino ang dapat matakot sa Hadi Yasir?

Ang Hadi Batul

Sakay kay Mame tumulak siya patungo sa tahanan nang mga Barakat upang sunduin ang kanyang kapatid at bagong silang nitong anak. Nilakbay niya ang daan patungo sa pagawaan at pampakulay nang mga damit. Nabaling ang iilang mga Jingkar sa kanya na nasa labas nang kanikanilang mga tahanan. Alam nang mga ito kung ano ang nangyayari, mabilis na kumalat ang bulong-bulungan, ang labanan sa pagitan nang mga tahanan na bumubuo sa kalipunan ng mga Hadezar maging ang pag-angkin nang tahanan ng mga Barakat sa kapangyarihan at impluwensya ng mga Ardashir.

Sa kanyang paglalakbay nakita niya ang sinasabi nang Hadi Yasir na toreng ipagmalaki nang yumaong Hadi Khalil, na hindi maitatanggi ang gahigante nitong anyo.

Hindi nagtagal narating niya ang kinasasakupang lupain nang tahanan nang mga Barakat. Nagtutuloytuloy siya sa kanyang paglalakbay, dumaan sa nagsususong daanan kung saan sa hindi inaasahan nakita niya ang kalunos-lunos na nangyayari sa tahanan nang mga Barakat, ang pagsunog dito at malaking kumakalat na usok sa paligid nito na nilalamon ang buong kabahayan at kapaligirang kinasasakupan nito.

Nakaramdam siya nang pag-aalala sa kanyang kapatid at sa kanyang bagong silang na pamangkin. Kagyat dalidali niyang pinatakbo si Mame patungo sa pinagmumulan nang malaking usok na lumalamon sa kalawakan nang paligid.

Tinahak ang landas na paroroonan at nakita niya ang kanyang kapatid maging ang anak nito na kanyang pamangkin kasama ang iilang mga Jingkar na nasa ilalim nang pamumuno nang tahanan ng mga Barakat.

Ang Adi Hikmet

Bumukas ang lagusan nang yungib nang tahanan ng mga Barakat, at sa pagpasok nang kanyang asawa nabaling ang kanyang pansin sa Hadi Yasir habang bitbit niya ang kanilang panganay na anak. Nakita niyang nakahanda na ito, nakatali sa beywang ang isang golok na ang puluhan at hawakan ay inukit na katawan nang ahas na may mga matang pulang bato at gawa mula sa matibay na kahoy nang puno ng Avetas.

Lumapit ito sa kanya. Bigla siyang umatras. Nabaling ang pansin nang kanyang ama sa kanyang ginawa. Nagulat ito.

Sinabi niya sa kanyang asawa, “sige na ano pa ang ginagawa mo mahuhuli ka na!”

Tumango-tango ang Hadi Yasir bilang pagtalima sa kanya. At lumapit ito sa kanya at sinubukan siya nitong yakapin. At niyakap siya nito ngunit naging malamig siya, hindi niya kayang ipakita sa mga sandaling ito ang kanyang kahinaan. Ang kanyang katapusan…ang katapusan nang kanilang tahanan na labis niyang pinangangambahan.

Hinawakan nito ang kanyang pisngi. Hinalikan siya nito labi. Pinikit niya ang kanyang mga mata, tumulo ang luha sa kanyang pisngi at agad din siyang umalis sa pagkakahalik nito sa kanya at pinunasan ang kanyang luha sa kanyang pisngi.

Nabaling ang pansin nito sa kanilang anak. Hinalikan nito ang maliit na kamay nang Adi Atilla at kasunod noon tuluyan itong tumalikod sa kanilang mag-ina.

Nagtungo ito kay Amarok at inayos nito sa pagkakatali ang paratilyang gagamitin nito sa pagsakay dito.

Lumapit siya sa kanyang nakababatang kapatid. Niyakap niya ito nang mahigpit. Pinaalalahanan na mag-ingat ito. Ganon din niyakap niya ang kanyang ama at ibinigay ang basbas nito sa kanyang anak bagay na kanyang pinasalamatan.

Sinabi niya sa kanyang ama na ito na ang bahala sa kanyang asawa. Hiniling niya dito na kahit anong mangyari, iligtas nito at ibalik sa kanya nang buhay—ang ama nang kanyang anak.

Tumango-tango ito bilang pagtalima nito sa kanyang hinihiling. Hindi naglaon tuluyan nang umalis ang mga ito at naiwan siya sa tahanan nang mga Barakat kasama ang kanyang anak at si Ijiraq.

Sinarado niya ang lagusan nang yungib palabas ng tahanan ng mga Barakat. At matapos noon nabaling ang kanyang pansin sa Adi Atilla, at sinabing sila lamang ang nandito sa kanilang tahanan. Kasunod noon, inanyayahan niya itong pumasok sa loob nang kanilang tahanan. Bagay na kanyang ginawa. Bitbit ang Adi Atilla lumabas sila sa loob ng yungib nang tahanan ng mga Barakat at pumasok sa loob nang tahanan.

Naalala niya ang araw na iyon, ang gabing iyon…nang pinapanganak niya ang Adi Atilla.  Maghapong siyang nakaramdam nang pananakit at paghihilab nang katawan. Maagang pumutok ang kanyang panubigan. Hindi niya alam kung ano ang kanyang gagawin. Tinawag niya ang kanyang asawa. Sumigaw siya. Sinigaw niya ang pangalan nito.

SUMIGAW SIYA, at agad itong kumirapas, kumilos at pumaroon sa loob nang kanilang silid mag-asawa. Nakita siya nito. Nakita siya nito na nakagapang. Hirap na hirap. Kaagad nagmadali itong ihanda ang mga gamit…hindi nito alam kung ano ang gagawin, kung ano ang uunahin.

Ilang oras din siyang nahirapan sa kanyang panganganak…hindi nagtagal isinilang niya rin ang isang sanggol, isang babae na may mahahabang mga pilikmata na tulad nang kanyang asawa, itim na buhok limang maliliit na mga daliri sa magkabilang mga kamay, may mga paa na may tiglilimang daliri— may maliit na ilong

“Ang aking damgo!” Bulong niya sa kanyang sarili.

Sa pagpasok niya sa loob nang kanilang tahanan, lumabas siya sa madilim na pasilyo. Umupo sila sa tumba-tumba na nasa sa labas nang bulwagan na biyaya nang kanyang ama at inihanda nang Hadi Yusuf bago pa tuluyang umalis ang mga ito at maiwan siyang nag-iisa kasama ang Adi Atilla na kanyang bitbit. Dito hinintay niya ang pagbabalik nang kanyang banaúnah. Siya at nang kanyang anak. Hindi niya magawang tanggalin ang pagbaling sa Adi Atilla, ang hininga nang kanyang hininga…ang biyayang labis niyang ipinagraramot.

Hele niya,

“Tulog na! tulog na…

Matulog na mabuti

Upang lumaki ka nang maigi.

Magpakabait, at hindi matutong

Magsinungaling,

Papalain ka nang maykapal.

Matulog na mahal…

Matulog na mahimbing.

Di ka iiwan!

 Di maaaring pabayaan.

Matulog na mabuti…

Matulog na mahal ko!

Ikaw ay magpakabait, at hindi matutong

Magsinungaling.

Papalain ka nang maykapal.

Matulog na mahal…

Matulog na mahimbing…

Di ka iiwan

Di maaaring pabayaan

Ikaw lamang— aking mahal!

Matulog na…

Sa kapayapaan,

matulog na mahal ko!”

Lumabas si Ijiraq sa loob nang yungib nang tahanan ng mga Barakat. Lumapit ito sa kanilang mag-ina at humiga sa kanyang paanan. Nabaling ang kanyang pansin dito.

Tinanong niya ito kung maging din ba ito ay naiinip at iniisip ang kanyang asawa…

Nang gabing iyon, nang bumalik ang kanyang asawa sa pagpupulong sa mga baitang nang tore nang mga Hadezar pinag-usapan nila kung ano ang mangyayari ngayong araw. Kung ano ang balak nang kanyang asawa na pilit niyang pinakikiusapan na huwag itong gawin ngunit buo na ang desisyon nang Hadi Yasir. Sasaktan niya ang mag-ina…at mapapahamak ang kanilang tahanan.

Sa gayon kapalit nito, hiningi nito sa kanyang mga magulang at mga kapatid na pangalagaan siya at ang kanyang anak. Na hanggang maaari ay ilayo sila malayo sa kapahamakan na maaaring idulot nang kanilang mga kalaban.

Nagtaka siya. Hindi niya maintindihan kung anoman ang binabando nito. Nagulat siya. Pinagtakahan niya kung ano ang desisyon nito. Nakiusap siya na huwag itong gawin nang kanyang asawa. Huwag siya nitong isuko sa tahanan nang mga Roshan, pabalik sa tahanan na kanyang pinagmulan.

Pinilit nang Hadi Yasir at nang kanyang ama na ito ang makabubuti alang-alang sa kaligtasan niya at nang kanilang anak. Sinabi nang Hadi Yusuf sa kanya na alalahanin niya ang Adi Atilla, ang kanilang panganay.

Ngunit tumanggi siya. Alam niya na tama ang mga ito…alam niya na ito lang ang natatanging paraan.

At kahit anoman ang gawin niyang pilit na huwag itong gawin sa kanya buo na ang desisyon nang mga ito at wala siyang magagawa na kahit ano pa.

Tumayo siya sa kanyang pagkakaupo. Binaling niya ang kanyang pansin sa kanyang asawa. Pinaalala niya sa Hadi Yasir ang pangako nito. Tanong niya, “hindi ba pinangako mo iyon sa akin? Nangako ka…”

Wika nito sa kanya, “at pinapangako…”

Wika niya, “hindi!”

Sinubukan siyang himukin nang kanyang ama.

Wika niya sa mga ito, “kaya ko ang sarili ko…kaya kong ipagtanggol ang Adi Atilla laban sa kung kaninoman. Maniwala kayo! Hinding-hindi ako magiging pabigat…sa iyo, banaúnah!”

Tugon nang Hadi Yasir sa kanya, “pero ako, oo…gusto nila akong patayin, Adi Hikmet! Magiging mapanganib sa akin, sa inyo ang mga gagawin ko.”

Wika niya, “isa akong Barakat, ama ka nang aking anak, ang dugong nananalaytay sa akin ngayon ay isang Barakat! Dalawang taon, pinili kita…tinanggap ko ang lahat nang pagkukulang mo. Isinuko ko ang aking pagkatao upang bigyan ka lang nang anak…Alam ko ang panganib nang makipag-isang dibdib ako sa iyo at nang dinala ko ang iyong magiging anak…huwag mong ipagkait sa akin ngayon ang panahong ito, at kung mamatay kaman maspipiliin kong makita kang naghihingalo sa aking harapan at nawawalan nang buhay kaysa manatili ako sa ibang tahanan at lalo lamang akong hindi matatahimik! Kaya kong tanggapin iyon…ikaw ano ang kaya mong gawin para sa akin?”

Tanong nang Hadi Yasir sa Adi Hikmet, “kung ganon hindi ka na mapipigilan pa?”

Hindi siya umimik. Tinignan niya ito nang masama at wala itong nagawa kung hindi sumang-ayon sa kanya.

Labis siyang nasaktan nang mga sandaling iyon. Hindi niya inasahan na kailangan niyang ipaglaban ang kanyang pagkatao at kung sino siya sa kanyang asawa. Patuloy siya sa paghele sa kanyang anak habang nakaupo sa tumba-tumba…at nang hindi inaasahan, nabaling ang kanyang pansin sa pagbukas nang lagusan nang kanyang tahanan. Pumasok ang isang lalake na ngayon niya lamang nakita.

Humingi ito sa kanya nang paumanhin. Sinabi nito na hindi nito sinasdya ang paggambala sa kanya, magkagayonman tinanong siya nito kung maaari nitong makausap ang Hadi Walid.

Nagtaka siya.

Tumayo siya sa kanyang pagkakaupo. Inayos ang anak sa pagkakahiga nito sa kanyang braso. Inayos niya ang lampin na nakatakip sa mukha nito.

Bumaba siya sa mga baitang nang nakaangat na pasilyo nang tahanan.

Tinanong niya ito kung ano ang kailangan nito sa Hadi Walid.

Sinabi nito sa kanya na kung maaari ay pagbigyan itong hayaan na makadalo sa pagtitipong nagaganap ngayon sa tahanan nito sa lupain nang mga sakahan nang mga bunga nang mga Rimas.

Humingi siya nang tawad. Sinabi niya na wala dito ang Hadi Walid, na mula kanina pa ay hindi pa ito nagpapakita sa kanila ni pumunta sa kanilang tahanan.

Hindi nito inasahan ang kanyang sagot. Tinanong nito sa kanya kung ganon ba talaga ang kanyang tinuran. Bagay na kanyang pinatotohanan. Sinabi niya sa lalake na siya lamang ang mag-isa sa kanilang tahanan ngayon kasama ang kanyang anak at isang asong-gubat na kapansinpansin ay hindi makita.

Tinanong niya ito kung bakit hindi nito puntahan ang Hadi Walid sa tahanan nito. Bagay na sinagot nang lalake sa kanya at sinabing ginawa nito ang kanyang minumungkahi at hindi nito nakita ang Hadi Walid sa tinitirhan nito.

Minungkahi niya na bakit hindi ito hanapin sa ibang kakilala datapwat gayong ni isa ay wala itong kakilalang kaibigan nang liyaw nang tahanan ng mga Barakat.

Bagamat sinabi nito sa kanya na nagkita sila nang nakaraang gabi lamang at sinabi nito na magiging abala ito ngayong araw kaya pinag-isipan nitong salubingin ang kaibigan sa tahanan nito at dito sa tahanan ng mga Barakat.

Inanyayahan niya ito na pumasok sa loob nang kanilang tahanan ngunit tumanggi ito at sinabing higit itong kailangan sa tahanan nito. Tinanong niya dito kung ano ang pangalan nito at sinabi nito sa kanya na ang pangalan nito ay Muqqabit.

Wika niya, “Hadi Muqqabit, kung hindi mo mamasamain at iyong pahihintulutan ngayon lamang kita nakita sa aming bayan…hindi ka isang dayuhan at malinaw na isa kang Jingkar gayong bakit ngayon lang kita nakita?”

Wika nito sa kanya, “hindi po ako isang Hadi!”

Wika niya dito, “patawarin mo ako, ngunit ito ang nakaugalian…pumasok ka sa aming tahanan at kailangan kitang pakitaan nang paggalang. Ngayon Hadi Muqqabit sabihin mo sa akin kung sino ka?”

Wika nang Hadi Muqqabit sa kanya, “isa po akong mangangalakal…lumaki ako sa pangangalakal nang aking mga magulang! Ang ina nang aking ama ay isang Jingkar na ngayon ay nagugunita nang pagkaulila sa yumaong asawa nito maraming taon na ang nakararaan!”

Tanong nang Adi Hikmet, “at ang iyong nanna?”

Wika nito sa kanya, “siya po ang ina nang may-ari nang sakahan nang puno ng mga Rimas!”

Tanong nang Adi Hikmet sa kanya, “sino sa mga may-ari nang taniman nang mga puno nang Rimas!”

 Wika nito sa kanya, “ang Hadi Bahadur!”

Ngumiti siya. Tanong niya dito, “maaari mo ba akong maintay! Kilala ko ang iyong nanna.”

Tumango-tango ito sa bilang pagtalima sa kanya.

Kasunod noon niyaya niya itong pumasok sa loob nang kanilang tahanan nang kanyang asawa. Tinanggap niya ito sa tahanan nang mga Barakat nang tulad nang nakaugalian. Hinugasan niya ang mga paa nito, inalmuhasan at pinunasan.

Kasunod noon tinanong niya ito kung maaaring mag-intay pa at sinabi niya na gusto niyang makita ang ina nito. Bagay na sinang-ayunan nito.

Pinaliguan niya ang kanyang anak. Sabay silang nagbabad sa mainit na tubig nang bukalan nang tahanan nang mga Barakat.

Sa gayon sa hindi inaasahan narinig niya ang tinig nang Hadi Muqqabit na tinawag siya at tinanong nito sa kanya kung maaari na ba silang lumakad dahil marami pa itong ginagawa. Sumang-ayon siya dito. Tinanong niya ito kung maaari nitong kunin ang mga tuwalyang nakatupi sa ibabaw nang mataas na lamesa, bagay na ginawa nito at iniabot sa kanya.

Umahon siya sa kanyang pagkakababad sa mainit na tubig nang bukalan. Nakiusap siya na kung maaari ay iabot nito sa kanya ang isa sa mga tuwalya.

Nang may pagkahiya ibinigay nito sa kanya ang tuwalya. Ibinalot ito sa anak at nakiusap muli siya sa Hadi Muqqabit kung maaari nitong kunin at hawakan ang kanyang anak habang magpapatuyo lamang siya at magpupunas.

Bagay na tinalima nito sa kanya.

Tinanong niya ang Hadi Muqqabit kung ilang taon na ito gayong mistulan itong bata sa itsura nito.

Sinabi nito sa kanya na ang edad nito ay labing-anim na taong gulang.

Tinanong siya nito kung ilang taon na siya, sinabi niya na labing siyam na taong gulang siya.

Pinagtakahan nito na masyado pa siyang bata para maging ina.

Gayong sinabi niya na wala sa pagiging matanda ang edad nang isang magulang bagay na sinang-ayunan nito.

Nang umagang iyon, naghanda siya nang kanyang masusuot. Ito na ang pagkakataon niya para makalabas nang kanilang tahanan. Makilala muli siya nang mga Jingkar na minsan niyang nakilala. Inayusan niya ang kanyang anak. Binihisan niya ito nang puting mahabang palda na gawa sa bulak at babero na may burda nang bulaklak na santan.

Nagsuot siya nang pulang magulang na Báta na may manggas na mula sa balat nang ahas. Sa ilalim nito ay isang mahabang palda na ang laylayan ay hanggang sa bukong-bukong nang kanyang mga paa, sandalyas, singsing na gawa sa luntiang bato at singsing na gawa sa pilak at may hubog nang dalawang ahas na may mga pulang batong mata at perlas.

Inayos niya ang kanyang buhok, hinayaan niya itong nakalugay na may kakaunting pagkakatali at kasunod noon lumabas siya nang kanilang silid mag-asawa at pumasok sa loob nang yungib nang tahanan nang mga Barakat kung saan naroroon si Ijiraq. Tinawag niya ito. Nilagyan niya ito nang paratilya at lampin. Inihanda niya ito at kasunod noon kinuha niya ang kanyang anak. Inilagay niya sa isang saluwâl na malilim na bughaw na may mga burda nang mga itim na bituin at mga pakahong mga linya.

Tinawag niya ang Hadi Muqqabit at niyaya niya ito na ihatid siya sa kinaroronan nang ina nang ama nito at kung nasaan ang salusalo kanina pang hindi maintay nito.

Bagay na ginawa nang batang Hadi.

Lumabas sila sa tahanan nang mga Barakat. Naglakbay sila patungo taniman nang mga Rimas.

Sa kanilang paglalakbay tinanong niya ito kung ito ang unang beses nitong makarating sa Ja’khar bagay na itinanggi nito. Sinabi nito sa kanya na makailang beses na itong pumunta sa Ja’khar, na pabalik-balik sila sa dalawang lupain nang mga magulang nito sa nakalipas na labing-limang taon.

Tinanong siya nito kung nagawa niya bang makalabas sa Ja’khar bagay na kanyang sinang-ayunan. Ngunit sinabi niya na hindi sa ibayong dagat bagkus sa mga nakapaligid na kakahuyan…

Hindi nagtagal narating din nila ang tahanan nang Hadi Baaru at nang mga anak nito. Nagpatuloy sila sa paglalakbay sa makitid na daan nang mga tanim nang mga Rimas. Nakita niya ang isang malaking paging sa labas nang mga tahanang bato na naliligid sa mga malalaking mga kulandong, Tinulungan siya nitong makababa sa kanyang pagkakasakay kay Ijiraq.

Laking gulat niya nang makita niya ang kasiyahan at ang kakaibang tinataglay nang pagdiriwang na ito. Niyaya siya nitong pumasok. Bagay na kanyang tinanggap.

Sa pagpasok niya bumungad sa kanya ang iba’t ibang mga Nebo, ang mga Jingkar na kanyang kakilala, iilan ay mga pinuno nang mga may-ari nang lupa…Ang Hadi Eno kasama ang asawa nitong si Adi Pikati, ang Hadi Baaru, Hadi Basir, Hadi Budur, Adi Baqira. Kahit ang ina nang Hadi Eno ay nandito kasama ang anak nitong si Adi Ayda na unang bumati sa kanya at kanyang nagkadaupang palad.

Sa gayon naging tampok sa kanila ang pagkilala sa kanyang anak at naging masaya at naging makabuluhan ang kanyang paglabas mula sa lisya nang kanyang pag-aalala.

Nagbigay galang siya sa amma nang Hadi Muqqabit. Tinanggap siya nito nang pagyakap at nang tulad nang kung ano ang nakaugalian, hinugasan nang ama nang Hadi Muqqabit ang kanyang mga paa.

Nakakilala siya nang iilang mga Kesh at mga Qaa na naroroon sa mga malalaking mga Kulandong. Iilan sa mga Qaa ay mga Mata at maging isang babaeng Gador na masmaitim ang kulay nang balat kaysa sa gabi at ang mga mata ay kulay kastanyas. Nagbigay ito sa kanya nang paggalang na kanyang binalikan nang paggalang. Nakilala niya ito bilang ang ina nang Hadi Muqqabit.

Nakilala niya rin ang dalawa pa nitong mga kapatid.

Nakipag-usap siya sa mga may-ari nang lupa at mga sakahan. Pinabatid niya na alam niya kung ano ang ginawa nang mga ito sa mga imbakan at maging sa mga Kesh.

Sinabi nang Hadi Baaru sa kanya na walang dahilan pa para pakinggan siya nang mga ito gayong hindi rin naman lingid sa mga ito kung ano ang nangyayari ngayon sa tahanan nang mga Ardashir.

Bagay na hindi niya ipinagkaila, inamin niyang totoo ang mga naririnig nito ang pag-angkin sa tahanan nang mga Ardashir nang kanyang asawa at higit sa lahat ang pag-angkin nang kanyang asawa sa impluwensyang tinataglay nito.

Nagpatuloy ang kasiyahan. Nakipag-usap siya sa Adi Ayda, sa ina nang Hadi Eno at maging sa asawa nito na si Adi Pikati na nagdadalang-tao.

Hanggang sa lumapit sa kanya ang Hadi Budur, at sinabi nito sa kanya na may hindi magandang nangyayari sa tahanan nang mga Barakat bagay na kanyang pinagtakahan. Sinabi nito sa kanya na nakawala ang alaga nitong hayop na si Ijiraq at agad nilang sinundan kung saan nakita nilang patungo ito sa kanyang tahanan at nalaman na nasusunog ang tahanan nito.

Nagulat siya. Nagtaka siya. Dalidali siyang lumabas sa mga malalaking kulandong, lumabas sa taniman nang mga Rimas hawak ang kanyang anak at doon sa kanyang paglabas nakita niya ang malaking usok na tinatabunan ang daanan.

Hindi naglaon nakita rin ito nang lahat na mga gustong mag-usisa. Nakita nila ang pagbagsak nang kanyang tahanan. Ang pagbagsak nang tahanan nang mga Barakat.

Narinig niya ang pag-ungol ni Ijiraq. Narinig niya ang pag-iyak nang asong-gubat na alay sa kanya nang kanyang asawa.

Dalidali siyang pumaroon subalit pinigilan siya nang Hadi Eno.

Hindi nagtagal dumating ang kanyang kapatid upang sunduin siya. Nakita nito kung ano ang nangyari sa kanyang tahanan. Sinundo siya nito at agad na dinala sa tahanan nang mga Ardashir kasama ang kanyang anak kung saan sila sinalubong nang kanyang ama at ina.

Niyakap siya nang Hadi Yusuf. Niyakap siya nang kanyang ina.

Hinanap niya ang kanyang asawa…gusto niyang makita ang Hadi Yasir.

Dinala siya nang Hadi Yusuf sa kung nasaan ang Hadi Yasir at sa pagdating nila sa ilalim nang puno nang Mahumanay nakita niya ang Hadi Yasir na nakatayo sa lilim nang puno, kinakausap ang sarili nito, may bahid nang dugo ang buong katawan, naliligo sa dumi at putik na nasa buong katawan nito.

Nagtaka siya.

Tinanong niya ang kanyang ama kung ano ang ginagawa nito at kung bakit nagkakaganito ang kanyang asawa. Sinabi nang Hadi Yusuf sa kanya na hindi nito alam kung ano ang nangyayari sa Hadi Yasir…na siguro kagagawan ito nang sumpa sa tahanan nang mga Barakat, ang sakit nang tahanan nang mga Barakat…na nagmula pa sa kanununuan nang mga ito. Isang sakit na walang lunas… na maging ito ay nilamon na nang sakit nang mga ninuno nito. Sinabi nito sa kanya na nang nakita nang kanyang ama ang Hadi Yasir, ganito na ito kinakausap na nito ang sarili…sinasabi nito sa sarili na kasalanan nito ang lahat at walang ibang dapat sisihin sa lahat nang mga nangyayari ngayon kung hindi ito at ito lamang.

Ibinigay niya ang kanyang anak sa Adi Arwa. Lumapit siya sa kanyang asawa. Inisip niya kung ito ba ang katapusan nang kanyang tahanan. Kung ito ba ang parusa sa kanyang ginawa sa Hadi Yasir, ang ilagay ito sa matinding kapahamakan at sa labis na pighati.

Wika nang Hadi Yasir, “magiging mahina tayo kung mag-iingat tayo. Mananahimik na lamang ba tayo at hintayin ang paglusob nang ating mga kalaban sa ating pinaglulunggaan.”

Nagtaka siya. Gusto niyang malaman sino ang kausap nang Hadi Yasir…na isa ba itong kabaliwan na tulad nang sinasabi nang kanyang asawa nang ikwento nito ang naging kapalaran nang ina nito at kung papaano ito namatay. Ito ba ay isang kathang-isip na gawa nang mga sapantaha at imahinasyon na mahirap suriin at kilatisin kung kagagawan ba ito nang mga diyos na naninirhan sa ibabaw nang mga ulap at sa ilalim nang karagatan, o tulad niya tulad nilang lahat isa itong biyaya na hindi maaaring ipagramot sa kahit kanino. Sino ang kausap nang kanyang asawa…

Dagdag nang Hadi Yasir, “magiging mahina tayo kung lulusob tayo ngayon nang walang paghahanda laban sa ating mga kalaban!”

Iyon ang totoo.

Umiling-iling ang Hadi Yasir. Wika nito, “hindi—hindi!” tumulo ang luha sa mga mata nang Hadi Yasir. Pagpapatuloy nito, “ano ang ginagawa mo dito? Hindi ka na dito nakatira. Matagal ka nang wala…akala mo siguro magiging katulad mo ako. Nagkakamali ka. Hindi mo ako katulad. Hindi tayo pareho. Hinayaan mo kaming magkapatid na mamatay sa daan nang mga panahong kinakailangan namin ang tulong mo. Hindi ko alam kung sinabi ko na sa iyo ito pero natatandaan mo ang sinabi mo sa aking ina na tapos na ang panahon ng mga Hadezar! Nang mga panahong iyon, tinuldukan mo kung anoman ang namamagitan sa ating dalawa, Hadezar. Ginawa ko lamang ang hindi mo kayang gawin. —Sa tingin mo hahayaan kitang mangyari iyon. Sa tingin mo bibigyan kita nang malinis at mabilis na kamatayan. Malas ko lang nagkataong nandoon ang iyong kapatid at mga pamangkin. Pero wala nang halaga pa.” tumawa ito…

Tinawag niya ang Hadi Yasir. Tinawag niya ang kanyang asawa.

Wika nang kanyang asawa, “tama ka…kasalanan ko na kung kasalanan ko pero unang una pa lang, sinabi mo sa akin…sa akin mo ipapamana ang pamumuno sa mga nasasakupan mo. Sinabi mo sa akin dahil alam mong kaya ko itong gawin…”

Tawag niya, “Hhadezar!”

“handa kong ibigay sa kanya ang tahanan nang mga Barakat, alang-alang sa tahanan nang mga Ardashir. Handa kong ipagkalulo ang sarili kong kapangyarihang tinataglay, maliitman ito, sa iyong sumpong. Tignan mo kung ano na ang nangyayari…akala mo siguro magiging mabait ako” Umiling-iling ang kanyang asawa. “Akala mo palalagpasin ko ang ginawa mo sa akin?”

Tawag niya, “Hadi Yasir!”

Tumigil siya panandalian.

Lumingon ito sa kanya. Pagpapatuloy nito, “Oo binalak ko…pinangako ko na papatayin kita at aagawin ko sa iyo ang iyong pamumuno pero hindi ko naman gagawin iyon. Napilitan lang ako. Sinaktan mo ang puso ko nang humingi ka nang tawad na hindi mo na hahayaan pa akong maging tagapagmana ng iyong pamumuno. Sinira mo ang iyong mga salita…akala ko iba ka. Na hindi ka katulad nila? Nagkamali ako!”

Wika niya sa kanyang asawa, “asawa ko!”

Sinubukang lumapit sa kanya nang Hadi Yasir.  Hindi siya makakilos…hindi niya magawang makaalis sa kanyang kinatatayuan nang mga sandaling iyon Nakaramdam siya nang takot.

Wika nito sa kanya, “nakita mo… alam mo—”

Niyakap siya nito. Sinabi niya na kailangan nitong maligo, magpalit nang masusuot at magpahinga. Sinabi niya na makabubuti kung magpapahinga ito.

Tinignan siya nito. Ngumisi ito sa kanya. Wika nito sa kanya, “mahal na mahal kita Adi Hikmet!” at tinalikuran siya at umalis patungo sa paliguan nang tahanan nang mga Ardashir.

Nag-alala ang kanyang mga magulang sa nangyayari sa kanyang asawa. Sa tingin nang Adi Arwa magiging mapanganib sa kanilang mag-ina ang manirhan pa kasama ang Hadi Yasir. Hindi nila alam kung ano ang kanilang mararamdaman. Ang mga nakita nila ay nagbibigay sa kanila nang takot lalo pa sa kung ano ang nakaraan nang tahanang ngayong kanyang kinabibilangan.

May katwiran ang kanyang ina. Alam nilang wala itong lunas…at maaari itong ipasa sa kanya o sa kanyang mga anak. Pero hindi siya naniniwala. Hindi siya naniniwala na tuluyan nang nilamon nang sakit ang kanyang asawa, hindi niya alam kung ano ang ikikilos sa harap nito. Kung tuluyan na ba itong nasisiraan nang bait o kung alam nito ang ginagawa nito.

Kasabay noon nang hindi inaasahan bumukas ang pintuan nang lagusan nang tahanan ng mga Ardashir at nakita nilang pinapasok nang Hadi Batul ang kanyang kapatid na si Hadi Fadil kasama ang Adi Makbule, ang mga anak nitong lalake at ang kapatid nang asawa nito na si Hadi Faysal.

Lumabas siya sa pamosong pabilyo nang tahanan nang mga Ardashir. Lumapit ang Hadi Fadil sa kanya. Nagbigay ito nang paggalang sa kanya, kasunod noon niyakap niya ang kanyang kapatid at sinabi nito sa kanya na nandito ang kapatid nang kanyang asawa.

Nabaling ang kanyang pansin sa Adi Makbule. Nagbigay siya nang paggalang sa kapatid nang kanyang asawa at binalikan siya nito nang paggalang. Sinamahan niya itong pumasok sa loob nang pabilyo nang tahanan nang mga Ardashir.

Sinabi nito sa kanya kung ano ang nangyayari ngayon sa tahanan nang mga Harith.  Ang ginawang pag-alis nang Adi Mahvash at Adi Dilshed sa tahanan nang mga Harith patungo sa Qaa’ur sakay sa mga mangangarabana nang mga banal na isla nang liwanag nang buwan. Ang kamay na bakal na pamumuno nang Hadi Mahdi sa tahanan nang mga Harith. Ang balak laban sa tahanan nang mga Barakat, Ardashir at mga Roshan.

Humingi ang kapatid nang kanyang asawa at ang Hadi Faysal na tulungan sila nito. Lumuhod ang Adi Makbule sa kanyang harapan bagay na sa hinagap ay hindi niya hingad na mangyayari.

Umiling-iling siya. Sinabi niya sa Adi Makbule na hindi nito kailangang lumuhod sa kanyang harapan bagkus tinatanggap niya ang pakiusap nitong tulungan nila ang mga ito.

Tumayo ang Adi Makbule sa pagkakaluhod nito sa kanyang harapan. Nagpasalamat ito sa kanya. Kasunod noon niyakap siya nito at binalikan niya nang pagyakap ang kapatid nang kanyang asawa. Hinawakan niya ang ulo nang Adi Makbule. Hinimashimas niya ang buhok nito. Nakaramdam siya nang saya sa pagtulong dito, nang kapangyarihan na hindi niya maintindihan kung saan ang pinagmumulan.

Tinanong niya sa Adi Makbule kung nasaan ang Adi Sule.

Tinanong siya nito kung wala ba ito sa kanilang tahanan bagay na kanyang itinanggi.

Nang hindi inaasahan pumasok ang Hadi Yasir sa loob nang pabilyo nang tahanan ng mga Ardashir at nakita nito ang ginagawa niyang pakikipag-usap sa nakatatanda nitong kapatid na babae.

Nang nakita nang Adi Makbule ang kanyang asawa kinamusta nito ang Hadi Yasir.

Nakita niyang maayos na ito. Nakasuot ito nang kayumangging Báta na gawa sa balat nang buwayang Magan at saluwâl na bughaw na may burdang halaman nang kalengkor na gawa sa ginto. Nakatago ang mahaba nitong buhok sa likuran nito…malinis na ang mukha nito datapwat halatang ang mga kamay nito ay mayroon pang bahid nang dugo at ang suot nitong sandalyas ay maputik pa.

Tinawag nito ang kapatid nito. Gayong binungad nito na ang tanghaling ito ay isang mapagpala.

Nagbigay din nang paggalang ang Hadi Faysal sa kanyang asawa. Lumapit ang Hadi Yasir sa kanyang mga pamangkin…niyakap nang kanyang asawa ang Hadi Mahsa at hinimashimas nito ang buhok nang Hadi Malik.

Wika nang Hadi Yasir sa Hadi Faysal, “kamusta ka na…Hadi Faysal!”

Wika nito sa kanyang asawa, “mabuti…ikaw?”

Ngumiti ang kanyang asawa. Umiling-iling ito. Wika nito, “hindi!”

Sinubukan nang Adi Makbule na paalalahanan ang kanyang asawa na magpahinga, ngunit tumanggi ito sa kapatid nito sinabi nito na maraming nangyari ngayong araw sa Ja’khar at hindi siya maaaring magpahinga.

Wika niya sa kanyang asawa, “makabubuti kung magpapahinga ka, Hadi Yasir! Banaúnah!

Wika niya, “saka na lang…”

Nakiusap ang Hadi Faysal sa kanyang asawa na kung maaari ay dumito muna sila at magkubli sa tahanan nang mga Ardashir. Sinabi nang kanyang asawa na walang kaso iyon dito…sa gayon maging sila ay kinakailangan din nila ang tahanan nang mga Ardashir dahil wala na rin silang matitirhan.

Nagtaka siya sa sinabi nang kanyan asawa. Tanong niya, “alam mo!”

Lumingon ito sa kanya. Sinabi nito sa kanya na sinabi nang Hadi Batul ang pagsunog sa kanilang tahanan…at ang pagkamatay ni Ijiraq. Na kahit sila ay kinakailangan din nilang manirhan kung saan sila mapapalagay.

Tinanong nang Adi Makbule sa kanyang asawa kung maaari niya bang makita ang kanyang anak. Tumango-tango ito. Agad lumapit ito sa kunan na nasa loob nang pabilyo nang tahanan nang mga Ardashir.

Tinanong nang Hadi Faysal sa kanyang asawa kung ano ang nangyari sa kapatid nito at ama. Sinabi nito sa Hadi Yasir na nakita nila ang mga Anino nang tahanan nang mga Harith at Parvana na nakalagay sa malalaking mga kariton at dinadala nang Hadi Fadil pabalik sa tore nang mga Anino.

Sinabi nito sa Hadi Faysal na nagkaroon nang labanan sa pagitan nang tahanan nang mga Barakat at Roshan laban sa tahanan nang mga Harith at Parvana. Sinabi nang kanyang asawa na napatay nito ang Hadi Naveed. Gayong ipinilit nang Hadi Faysal sa Hadi Yasir kung ano ang naging kalagayan nang Hadi Nasrin.

Sinabi nang kanyang asawa na nakatakas ang Hadi Nasrin sa labanan.

Nabaling ang pansin nang Hadi Yasir sa kung nasaan sila kasama ang mga bata. Tinanong nang Hadi Yasir sa kapatid nito kung nasaan ang Adi Sule…Hindi nakaimik ang Adi Makbule.

Kasabay nito nang hindi inaasahan bumalik ang kanyang kapatid na si Hadi Batul ang asawa nitong si Adi Ismat at ang panganay na anak nito sa loob nang pabilyo.

Sa gayon muling nagkita ang mag-ina at muling nakita nang asawa nang kanyang nakatatandang kapatid na lalake ang mga kapatid nito.

Hindi naglaon pinagsaluhan nila ang pananghalian sa loob nang malawak na silid-lutuan nang tahanan nang mga Ardashir. Pinaghanda sila nang makakain nang kanyang mga magulang.

Naroroon sa mahabang lamesa ang tatlong tahanang bumubuo sa kalipunan nang mga Hadezar: ang tahanan nang mga Roshan kung saan kabilang ang kanyang mga magulang, sina Hadi Yusuf at Adi Arwa maging ang kanyang mga kapatid na sina Hadi Batul at Hadi Fadil; ganon din ang Adi Ismat na panganay na anak nang Adi Makbule at pamangkin nang kanyang asawa; ang tahanan nang mga Harith na binubuo nang Adi Makbule, Hadi Faysal at nang dalawang anak na lalake nang Adi Makbule na sina Hadi Mahsa at Hadi Malik; ang kanilang tahanan nang mga Barakat kasama ang kanyang asawa at ang natutulog nilang bagong silang na sanggol.

Hinain nang Adi Arwa ang isang tinapay na walang labadura na niluto sa kawali, sarsa na may butil nang mga mais maanghang na pampalasa, giniling na karne nang baboyramo, at mga tinadtad na kamatis at mga niligis na mga sibuyas. Naghanda ang kanyang ama nang mainit na sabaw nang isda matangbaka na may kamatis, at kohlrabi; pinakuluang mga talangkang Gaki at bahaw na kaning ginawang kakanin. May mga nakakalasing na inumin na mula sa bunga nang Agave at rimas sa hapagkainan, tsaa na mula sa prambuwesas.

Pinagsaluhan nila ang kanilang tanghalian. Naging masaya ang salusalo. At nang makita niya ang lahat na masaya at parang langit sa lupa ang hindi maitatagong kasiyahan…nakaramdam siya nang kabanaagan nang loob. Nabaling ang kanyang pansin sa kanyang asawa.

Hinawakan nito ang kanyang kamay…hinihimas. Hindi magtatagal babalik rin sa kapayapaan ang lahat nang mga nangyayari sa kanila nang mga sandaling ito kailangan lang nila ang maghintay at mag-ingat.

Ang Hadi Nasrin

Lumapit siya sa kanyang ama. Tinawag niya ito habang nakaluhod ito sa harap ni Battala at nakatalikod sa kanya. Lumingon ito sa kanya. Tumayo ito at dalidali siyang niyakap nang Hadi Mahdi.

Humingi siya nang tawad sa Hadi Mahdi. Sinabi niya na binigo niya ang kanyang ama…hindi niya nagawang saktan ang Adi Hikmet at ang dinadala nito sa sinapupunan nito…gayon din ang Hadi Yasir.

Hinalikan siya sa labi nang kanyang ama. Sinabi nito sa kanya na wala siyang dapat ihingi nang tawad sa kanyang nagawang pagkakamali. Na hindi niya kasalanan ang lahat nang mga nangyari bagkus walang ibang dapat sisihin dito kung hindi ang kanilang mga kalaban.

Sinabi niya na nalaman niyang nanganak na ang Adi Hikmet…isinilang nito ang isang babaeng sanggol na pinangalanan nang mga ito na Atilla.

Tinanong niya ang kanyang ama kung ano na ang kailangan nilang gawin ngayon. Sinabi nito sa kanya na malamang sa malamang ay nagtatago ngayon ang mga ito sa loob nang tahanan nang mga Ardashir.

Sinabi niya sa kanya ama na hayaan silang magtago sa tahanan nang mga Ardashir. Na hindi magtatagal ay lalabas din ang mga ito sa pinaglulunggaan. Gayon paman inutusan siya nang kanyang ama na patayin ang Adi Atiya…sinabi nito sa kanya na wala nang pakinabang pa ang Hadezar nang tahanan nang mga Parvana sa kanila.

Bagay na kanyang tinalima at sinunod…   

Advertisements

One thought on “KABANATA DALAWAMPU’T ISA:

Mag-iwan ng Tugon

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Baguhin )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Baguhin )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Baguhin )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Baguhin )

Connecting to %s