KABANATA LABING-LIMA:

Patuloy ang pagbuhos nang ulan nang gabing ito…walang-tigil ang pagbayo nang hangin, pagdagundong nang kulog at pagguhit nang kidlat sa madilim na kalangitan. Kahindik-hindik ang mga naglalakihang mga alon. Na sa gitna nang mga naglalakihang mga alon ay may isang maliit na balangay ang unti-unting nilalamon nang karagatan at mga sakay nito. Sa loob nito nanalangin sila…pinagdadasal ang kabutihan nang kanilang mga buhay at ang kanilang kaligtasan. Ang mga aboloryo sa kanilang mga kamay, lalo na mga matatandang sakay nito, pilit na idinidiin sa mga kamay at sampung mga daliring nakabalot. Hanggang gumuhit ang kidlat kadiliman nang kalawakan. Sinundan nang pagkulog…nang iisa na namang pagguhit nang kidlat at tumaob ang kanilang sinasakyang pandagat sa maalong dagat at humahagupit na unos. Marami ang namatay. Walang isaman ang nakaligtas…sa dalawampung katao na sakay nito na karamihan mga bata at babae.

ANG SIMULA NANG KAHINDIK-HINDIK NA SIMULA

Umupo sa kanyang tabi ang kanyang asawa habang pinagmamasdan nila sa pasilyong nakangat sa lupa at sa ikalawang palapag nang kanilang tahanan ang pamiminsala nang unos. Wika nito sa kanya, “mukhang magtatagal pa ang pagbuhos nang ulan…”

Wika niya, “Oo—iyon nga sa tingin ko! Naiakyat ko na sina Ijiraq at Mamé kaya wala kang dapat na ipag-alala!”

Wika nito, “mabuti naman kung ganon! Hindi ko inakala na mag-aaway ang dalawa at kinakailangan mo pa silang sagipin mula sa baha—mabuti wala nang kulog at kidlat…Hindi magtatagal hihina din ang ulan at wala tayong dapat na alalahanin kung hindi ang paghupa nang baha” Nabaling ang atensyon nito sa kanya. Sinabi nito, “madilim pa rin ang langit kahit malapit nang mag-umaga.” Sinandal nito ang likuran sa haligi nang pasilyo. Habang nakayakap ang mga kamay nito sa mga hita nito at tinatago nang mga binti at paa ang hubog nang kanyang asawa na ngayong kanyang pinagmamasdan. Wika nang Adi Hikmet, “marami pa akong hindi nalalaman tungkol sa iyong tahanan. Hindi ko alam kung sasabihin mo sa akin ang totoo o magsisinungaling ka kagaya nang mga madalas mong ginagawa!”

Tanong niya, “Kung ganon sabihin mo sa akin!”

Nang may ngiti nang pagkabagabag wika nang kanyang asawa sa kanya, “sabihin mo sa akin papaano namatay ang Adi Hiba?”

Tanong niya, “sa tingin mo ako ang may gawa? Pinatay ko ang aking ina?”

Umiling-iling ang Adi Hikmet. Wika nito sa kanya, “Hindi…hindi! Ngunit matagal na ang bulong-bulungan at hindi ko alam kung sino ang paniniwalaan ko. At hindi ko alam kapag tinanong kita kung sasabihin mo ba sa akin ang totoo o kung kailangan ba kitang paniwalaan o hindi!”

Nakaramdam siya nang pagdadalawang-isip na sabihin sa kanyang asawa kung anoman ang kanilang tinatagong magkakapatid sa loob nang limang taon. Nakita niya sa mga mata nang kanyang asawa ang pag-aagam. Alam nito kung sasabihin niya. Hinahangad nito na baliwalain at ibahin kanilang pag-uusap na lubhang napakaselan at lubhang mapanganib para sa kanya at para sa kanyang tahanan.

Hindi siya pinilit nang Adi Hikmet na lalong pag-usapan ang bagay na ito. Naintindihan nito ang kanyang pagdadalawang-isip at pag-aalala. At sa tangka nang pagtayo nito sa kanyang tabi habang kapwa sila parehong nakaupo sa sahig nang pasilyo malapit sa bingit na walang mga balustre nagpasiya siya na sabihin sa Adi Hikmet ang totoo—pinigilan niya ang Adi Hikmet na iwanan siya.

Pumayag siya sa alok nitong sabihin ang dahilan nang ikinamatay nang kanyang ina. Nang umagang ito bago ang tuluyang pagbukang-liwayway sinabi niya sa kanyang asawa kung ano ang tunay na dahilan.

Wika niya, “ang mga kumalat na mga bulongbulungan…ang pagdududa nila na ako ang pumatay sa aking ina…tama sila. Ako ang pumatay sa Adi Hiba.” Nagulat ang Adi Hikmet. “may sakit ang aking ina…may sakit ang aming tahanan na walang sinoman ang may kakayahan na magpagaling. Babaguhin nito ang iyong sarili. Tatanggalin nito ang lahat-lahat sa iyo hanggang hindi mo na makilala ang mga nakapaligid sa iyo at nagmamahal. Pinatay ko siya hindi dahil gusto ko…o kailangan. Pinatay ko siya dahil nakikita ko na ayaw niya nang mabuhay. Na masgugustuhin niya na lamang ang mamatay kaysa makita niya kaming nahihirapan nang aking mga kapatid. Hiniling niya sa akin ang bagay na iyon. Nakiusap sa akin ang aking mga kapatid. Akala ko hindi ko kaya…akala ko kapag dumating ang sandaling iyon panghihinaan ako nang loob. Nakita ko ang paghihirap niya, Adi Hikmet. Nakita ko na kapag sinusumpong siya nang kanyang sakit, hindi niya kami makilala. Parang bago ang aming ina sa aming paningin. Para siyang biglang nawala. Sinusubukan niyang umalis…nagpupumiglas siya kapag sinusumpong siya nang kanyang sakit. Wala akong magawa kung hindi ikulong siya sa madilim na imbakan malapit bulwagan. Pinapakain ko siya…pinapaliguan. Matagal bago siya bumalik, araw, linggo, buwan. Hindi niya kami makilala. Alam niya ang ginagawa niya ngunit hindi niya kayang pigilan ang kanyang sarili. Kaya ginawa ko. Uminom ako. Umakyat ako. Nakita ko siya dito.  Nagdadasal. Tinawag ko siya. NANNA. Nakita niya ako. Lumapit ako sa kanya. Kinuha ko ang patalim na nasa sahig…Niyakap ko siya. Gusto kong umiyak…” Tumulo ang luha sa kanyang mga mata. “Pagod na pagod na akong umiyak.”

Tanong nang Adi Hikmet, “at sa maisan?”

Wika niya, “at sa maisan…Ayoko iyong mangyari sa aming magkakapatid, kung ano ang naranasan ko, sa amin. Ayokong pagdaanan mo ang pinagdaanan ko…Ayokong sapitin iyon nang ating mga magiging anak. Ayokong matakot ka, tulad nang nakikita ko sa iyo.”

Lumapit ang Adi Hikmet sa kanya.

Niyakap siya nito nang mahigpit at niyakap niya ito. Wika niya sa Adi Hikmet, “mahal na mahal kita, Adi Hikmet at lahat gagawin ko para hindi tayo magkahiwalay.”

Nang umagang iyon patuloy ang pagbuhos nang ulan.

Kalunuslunos ang sinapit nang kanilang bayan. Dalawang gabing binalot nang kadiliman ang buong Ja’khar…at ang pag-asa na nananatili sa kanila. Dalawang araw na nilamon nang dagat ang buong Ja’khar matapos ang pagtila nang ulan. At nang humupa ang baha, nasaksihan ang dagsa-dagsang pagkasira nang bawat pananim, ari-arian at mga patay na nakahandusay sa lansangan at sa maputik na daanan sa loob nang lipunan. Dalawang araw at gabi ngunit para linisin at ayusin ang buong lipunan ay higit pa sa dalawang araw at gabi. Ang pagkalimot dito ay higit pa sa mga taon, kung bibilangin, at para mabura sa kanilang mga alaala higit pa sa dekada. Dalawang araw at gabi sa maikling panahon, ang pagkasira ay higit pa sa buhay ang kailangang ayusin at ibalik sa kung ano ang nakagawian.

Sinimulan nilang mag-asawa na linisin ang kanilang buong tahanan, matapos ang paghupa nang baha.  Una nilang nilinis ang kanilang silid. Tinanggal nang kanyang asawa ang putik sa sahig at pinunasan ang mga dingding sa loob nito. Habang siya isa-isa niyang binababa ang mga gamit nila mula sa ikalawang palapag nang tahanan…ibinaba niya ang mga gamit na nakakalat sa pasilyo nang ikalawang palapag…ang mga upuan at uluhan nang mga higaan. Ang mga gamit na pampaligo at ang mga malalaking mga banga.

Matapos noon narinig niya ang pag-ungol nang isa sa mga asong-gubat…nakita niya ang kanyang mga alaga na nakahiga sa higaan. Nabaling ang pansin sa kanya ni Mamé. Tinanong niya ito kung ano ang dahilan nang pag-ungol nito. At nang lumapit siya dito tumayo ito sa kinahihigan nito sa ibabaw nang higaan. At tumahol. Nagsunuran sina Ijiraq at Amarok. Nakaumang ang mga ngipin at naghahasik ang mga mata.

Lumapit siya sa mga ito. Hinawakan niya ang balahibo ni Mamé. Hinimashimas ito na may pag-aalala. Nang ibinaling niya ang kanyang pansin sa katabi nito si Asiaq…nagtaka siya na kung bakit matamlay ang kanyang alaga.  Binuno niya si Mamé gamit ang kanyang braso na nakapaikot sa leeg nito at hinawakan niya si Asiaq…Hinimashimas ang balahibo nito at kasabay noon ramdam niya a ang garalgal nang ungol nang kanyang alaga.

O Asiaq…nakita niya ang suka nito na mistulang parang gatas at malapot. Hindi ito magtatagal. Sandaling panahon lang ang bibilangin at mawawala na ito sa kanya.   Ipinatong niya kanyang ulo sa ulunan ni Mamé. Niyakap niya ito at sinabi sa alaga na wala itong dapat na ipangamba.    Kasunod noon binitawan niya ito at lumabas nang kanilang silid.

Hindi niya maitatanggi sa kanyang sarili ang lungkot na ibinigay nito sa kanya. Ang pagkawalay nang isang alaga sa ilalim nang iyong pangangalaga ay mistulang magulang na namatayan nang anak. Mahirap mang tanggapin…mahirap mang isipin wala na siyang magagawa pa huli na ang lahat.

Bumaba siya mula sa ikalawang palapag nang kanyang tahanan dala ang isang upuan na may mataas na sandalan.

Sa pagbaba niya, ibinaba ito sa sahig nang unang palapag kasunod noon tinulungan niya ang kanyang asawa sa pagpasok nang gamit at pag-aayos nang kanilang silid. Matapos ang kanyang pagtulong sa asawa inayos niya naman ang yungib nang kanilang mga alagang hayop.   Nilinis niya ang kulungan nang mga ito. Tinanggal nang putik at mga dayami…inilabas ang mga ito at saka ibinalik ang mga alaga sa loob nang yungib.

Matapos noon naghukay siya sa malawak na lupain na nasa gitna nang kanyang tahanan nang libingan ni Asiaq. Mababaw lamang ang ginawa niyang hukay.  Matapos noon inilibing niya ang kanyang alaga hayop. Binudburan ito nang kanyang asawa nang asin. Pinagdasal nang kanyang asawa at saka niya ito inilibing.

Nang gabing iyon matapos nilang maayos ang loob nang silid lutuan pinaghanda niya ang kanyang asawa nang kanilang makakaing hapunan. Pareho silang pagod. Ito sa pag-aayos nang iilang mga silid sa unang palapag at siya sa pagbubuhat nang mga gamit pababa, pagpapanumbalik sa dating anyo nang tahanan, paglilinis nang bukalang silid at nang yungib nang mga alagang hayop.

Nang gabing iyon pareho nilang ipinag-alala ang kanilang mga nasasakupan.

Kinaumagahan, nagpatuloy sila sa paglilinis nang kanilang tahanan. Inayos niya ang mga imbakan sa kaliwang bahagi nito. Tinanggal niya ang mga hindi na mapapakinabangan pa, ang mga nabasag at nasira dahil sa tubig nang baha, at nang mga maari pang gamitin ay nanatili at itinabi para linisin at pakinabangan pang muli sa susunod na pagkakataon.

Kasabay nito nagbukas ang lagusan nang kanilang tahanan. Tinawag siya nang Adi Hikmet.  Lumabas siya sa isa sa mga imbakan at nakita niyang pumasok ang Hadi Walid sa loob nang kanilang tahanan. Tinanggap ito nang kanyang asawa.

Tinulungan sila nito sa kanilang gawain kapalit noon nakiusap ito sa kanila na kung maaari ay matulungan nila ito na ayusin ang tahanan nitong napinsala din nang sama ng panahon, gayon din ay pansamatalang manatili sa kanilang pamamahay bagay na kanyang pinagbigyan.

Nang hapong ito, iniwan niya ang kanyang asawa na kasama ang Hadi Walid. Lumabas siya sa kanilang tahanan upang kamustahin ang kanyang mga nasasakupan. Naglakad siya sa maputik na daanan. Binagtas ang daan kung saan makikita ang kahabaan ng mga tanim na mga Jaboticaba. Binaybay niya ito. At sa pagdating niya sa loob nang taniman napansin niya ang kaguluhan sa labas nang imbakan nang mga pagkain.

Lumapit siya sa mga ito. Tinanong niya ang kung ano ang mayroon at kung bakit sila nagkakagulo.  Namukaan siya nang isa sa mga anak na lalake nang Hadi Ogeyerg. Nakita niya ang pag-aalala at pagkagulat na makita siya nito.  Lumapit ito sa kanya. inanyayahan siyang pumasok sa loob nang imbakan. Nauna itong sa kanya papasok sa loob nang imbakan, at sumingit sa dagsang mga nakabalandra dito. Sa pagpasok nila nakita niya ang Hadi Ogeyerg kasama ang wala nang buhay na apo nito…

Tulala ang matanda at hindi matauhan sa sinapit nang pinakamamahal nito. Nakita nito ang pugot na ahas na bitis na may mga singsingan kulay nang itim at ginto sa sahig nang imbakan malapit sa bangkay nang apo nito.

Sinabi sa kanya nang Hadi Budur kung ano ang nangyari.  Inutusan nang matandang may-ari nang lupa ang apo nito na kumuha nang sangkap na kulang sa inihahanda nitong pagluluto kaninang umaga at nang hindi pa ito bumabalik nag-alala ito at inutusan sila nito na hanapin ang apo kung saan dito nga nila nakitang nakahandusay ang bata at wala nang buhay habang sa paanan nito ay wala na rin buhay ang ahas na bitis na nasa paanan nang bata.

Inutusan niya ang Hadi Budur na paalisin ang mga usisero. Sinabi niya na gusto niyang makausap ang ama nito…bagay na tinalima nito. Lumabas ito nang imbakan at inutusan ang mga Jingkar na nasa labas na umalis at bumalik sa mga tahanan nito…alalahanin na may mga tahanang dapat at mga tungkulin na kailangang gampanan.

Nang sila na lamang dalawa sa loob nang imbakan nang tahanan tinawag niya ito.

Nabaling ang pansin nito sa kanya at tinawag siya nito nang may pantawag na pamitagan.

Lumapit siya dito. Kalong-kalong ang paborito nitong wala nang buhay na apo. Lumuhod siya sa harapan nito at niyakap ang may-ari ng lupa. Pinabatid niya dito ang kanyang pakikiramay. Hiningi niya sa matanda na hayaan na ito…na kailangan nilang magpatuloy.

Tinanong nito kung magagawa ba nitong tumayo at makabangon.

Bagay na sinang-ayunan nito.

Ang kanilang buhay ay nagbago nang araw na ito. Nahirapan silang umahon noong nakaraang taon matapos silang hagupitin nang mapaminsalang panahon ngayon naman binaha ang kanilang lupain. Nalunod ang kanilang mga kinabubuhay…ang lupa ay basa at maputik. Matagal ang panahon para muli nila itong patagin at ayusin sa susunod na pagsasaka. Wala silang magagawa sa araw na ito at wala silang magagawa hanggang nila nagagawang kumilos.

Nagdesisyon siyang bigyan nang naaayong libing ang lahat nang pumanaw sa ilalim nang kanyang pamumuno.

Ibinurol at inilibing sa apoy sa gitna nang malawak na lupain sa loob nang kanyang tahanan ang lahat nang mga namatay.

Nang gabing ito, bago ang takipsilim binuksan niya ang kanyang tahanan para sa mga nawalan. Dumagsa sa loob nang kanilang tahanan ang daandaang mga liwanag kasama ang mga aninong nagtatago sa kadiliman nang gabi.  Pinangunahan ito nang lahat ng may-ari nang lupaing nasa kanyang pamumuno. Naroroon sa loob nang kanyang tahanan Adi Baqira, na may-ari nang sakahan nang mga Cafir; ang Hadi Eno na may-ari nang sakahan nang tanim na mga mais; Hadi Baaru na may-ari nang sakahan nang mga rimas; ang Hadi Ogeyerg kasama ang anak nitong si Hadi Budur na mga pinuno nang sakahan nang mga tanim na halaman nang mga jaboticaba; ang Hadi Basir na may-ari nang sakahan nang mga puno nang buri at uway. Bitbit ang mga bangkay, pinalatag niya ang mga ito nang maayos, hilehilara at patagilo sa malawak na lupain sa gitna nang kanyang tahanan.

Nakatayo siya sa gawang plataporma na sinundan nang kanyang asawa sa pag-akyat matapos nitong isa-isang tanggapin ang kanilang mga panauhin sa loob nang kanilang tahanan. Habang ang Hadi Walid ang nagbigay nang liwanag sa kanilang tahanan, higit pa sa liwanag na tinataglay nito sa mga nakaraang mga gabi. Nakabukas ang kawan nang apoy na may tatlong panungkod at tatlong paa. Balot sila nang itim na saluwâl na babang-luksa na may mga burdang mais at gladiolus. Nakatalukbong ang nakararami na pumapalibot sa kanila, nang mga panahong ito, nang puting telang balabal.

At dagsa sa mga ingay na bumubulabog sa kanilang katahimikan, sa nangungusap na kuliglig nang gabing ito, sa mga paniking imdugud na pumapalaot sa malawak na kadiliman nang kalangitan na ngayon lamang nagpapasikat kasabay nang tuluyang paglubog nang araw. Lumapit sa kanya ang Hadi Walid. Ibinigay nito sa kanya ang hawak nitong sulo habang pinapalibutan siya nang mga ito, ang kanyang asawa at ang kanyang liyaw. Kasunod noon sinimulan niya ang paglilibing sa mga namatay.

Sinabi niya, “ang gabing ito ay hindi tulad sa mga nagdaang gabi. Alam ko!  Alam ko ang bigat niyong mga nawalan. Sa katunayan ang gabing ito ang pinakamalungkot! Katulad niyo nawalan din ako ng pinakamalapit sa akin. Hindi kayo nag-iisa. Hindi kayo nag-iisa…” Tulad nang iba, namatayan din sila nang malapit sa kanilang mag-asawa, ang pinakamaliit sa kanilang mga alagang hayop, si Asiaq. “Nasa ating mga harapan ang ating mga mahal sa buhay: ang ating mga ama, ina; mga kapatid…mga anak, apo;” Inisip niya, marami na ang naudlot, na kung mauulit pa ang pananalasa nang sama nang panahon baka ito na ang tuluyang pagbagsak nang kanilang bayan. “Mga kaibigan…sa araw na ito marami tayong kailangang ipagluksa. Ipagluksa natin ang ating mga namatayan. Ang mga nagbigay sa atin nang ngiti sa kabila nang kalungkutan. Pag-unawa sa kabila nang ating mga kakulangan. Tapang sa kabila nang ating mga kahinaan. Mahal natin sila, hindi iyon maitatanggi…araw-araw nating sinasabing mahal natin sila dahil pinapakita natin na kailangan natin sila. Kailangan nating magluksa dahil marami…wala na tayong kailangan pang hilingin sapat na ang gabing ito na lumuha tayo pero sana sapat na rin ang mga salitang ito upang dinggin nang langit ang ating mga panalangin!”

Lumapit siya sa mga labi na nakabalot nang puting tela. Kasunod noon, kasabay nang kanyang pagkilos, isa-isa nilang sinunog ang mga ito. Inilibing ang mga labi na nasa loob nang kanilang tahanan.  Pinanood nila ito hanggang tuluyang matupok ang mga ito.

Hindi maikakaila na ito ang pinakamalungkot at ang pinakamadilim na yugto ng kanilang panahon…nang gabing ito kasabay nang kanilang pamamaalam sa kanilang mga namayapa nagpatuloy silang mabuhay…

Hiniling nang Adi Hikmet sa kanya na tanggapin ang mga mahihirap na mga tahanan na mga nawalan nang kabahayan at lupain, tulad nang kung papaano niya tinanggap sa kanyang pamamahay ang kapatid nito at pamangkin. Bagay na kanyang pinagbigyan at kaagad na ginawa.

Hindi nagtagal napuno ang kanilang tahanan ng mga nawalan, nang mga kamag-anak nang mga nasugatan, at nawalan ng hanap-buhay.

Magkatuwang silang tumulong na bigyan nang panandaliang tahanan ang mga ito. Ibinigay nila dito kung ano ang mga hindi na nila ginagamit. Ang kanilang mga silid at mga pagkain, ang mga sobrang punda, unan, sapin sa kama…mga upuan at mga higaan gayon din nang mga damit na pinaglumaan na nang kanyang tahanan at itinambak lang nang matagal ay ibinigay sa kanilang mga nasasakupan.

Nakita niya ang kung papaano mamuno ang kanyang asawa sa paraang nakita niya ang kanyang asawa kung papaano nito binalik ang kagandahan at kaayusan sa loob nang kanilang tahanan.

Tulong-tulong ang iba’t ibang mga may-ari nang lupa na maiayos ang mga nasasakupang lupain. Ang mga gumuhong tahanan ay ibinalik at tinulungan nang mga trabahador na ipinahiram sa kanila nang Hadi Khalil.

Katuwang nang ibang mga may-ari nang lupa, ipinatag nila ang lupain…ibinalik ang sulo sa kinatitirikan nito, ang mga kawan at haliging bumagsak sa pagkaka-ayos. Sa ilalim nang kanyang pamumuno pinatawag niya ang mga ito. Sinabi sa kanya nang Adi Hikmet na kung anoman ang ginagawa nila ay kailangan muna nilang tigilan ang kanilang mga pusapusaang mga binabalak laban sa tahanan nang mga Harith sa gayon ay maituon nila ang kanilang pansin sa pagpapanumbalik nang kanilang mga pinapatnugunan at pinamumunuang mga lupain.

Bagay na kanyang sinang-ayunan. Masakitmang hindi ito tapusin, para sa kanya, kinakailangan niya itong gawin. Pinasinayanan niya ang pagtulong sa hangarin nang kanyang asawa.

Nagsagawa siya nang pagpupulong sa pinakamalaking silid sa loob nang kanilang silid ilang linggo matapos ang paglibing. Nang nalaman ito nang Hadi Walid agad siya nitong pinuntahan sa pagpapatag nang kalsada sa kanilang kinasasakupang lupain. Nakaramdam siya nang pangamba sa tinig nang Hadi Walid nang tawagin siya nito. Tumigil siya sa kanyang ginagawa.

Nang tinanong niya ito kung ano ang kailangan nito sa kanya. Sinabi nito sa kanya ang nalaman nito sa isa sa mga tauhang tumutulong sa kanilang ayusin ang kanilang daanan. Sinabi nito ang ginagawang pakikipag-usap nang kanyang asawa sa iilang mga may-ari nang lupa na maiayos ang kanyang pinamumunuang lupain nang hindi niya nalalaman. Na maging siya hindi akalain na magagawa ito nang Adi Hikmet.

Sinabi nito sa kanya na hindi niya alam kung ano ang nangyayari.

Bagay na kanyang pinabatid at inaming hindi niya nalalaman kung anoman ang pinaggagawa nang kanyang asawa.

Tinanong niya dito kung nalaman ba nito kung ano ang pinag-uusapan nang mga may-ari nang lupa at nang kanyang asawa. Bagay na itinanggi nito. Gayon tinanong siya nito kung ano ang kanyang balak.

At sinabi niya dito na wala silang ibang kinakailangang gawin kung hindi ang tulungan ang kanilang nasasakupan sa abot nang kanilang makakaya hanggang makapanumbalik ang kaayusan at kaunlaran nang kanilang lupain…

Tinanong siya nito kung nakasisiguro siya na wala na siyang ibang balak bukod dito.

Gayong sinabi niyang wala na.

Bago ito umalis sinabi nito sa kanya na hindi na maitatanggi pa na tuluyan nang nahulog ang kanyang loob sa kanyang asawa…binalaan niya ito na susunod na mangangahas ito laban sa kanyang asawa, ay ingatan nito ang pananalita nito. Kasunod noon iniwan siya nito at bumalik siya sa kanyang ginagawa.

Maaaring pag-ibig nga ang dahilan kung bakit niya ito ginagawa. Na ang kanyang paghanga ay nagbago sa wagas at hindi maikakailang isang dalisay na pagmamahal.

Matapos noon tuluyan nang umalis ang Hadi Walid sa kanilang pamamahay nang kanyang asawa at bumalik sa tahanan nito.

Nang gabing ito, pumasok siya sa loob nang bulwagan kung saan nakita niya ang kanyang asawa na nakaupo sa isa mga batong upuang nakadikit sa dingding nang bulwagan. May hawak itong sulyaw na may tenga na may lamang tsaa.

Kinamusta nito ang ginagawa niya.

Sinabi niya malapit nang maayos ang kanilang lupain. Kinamusta niya ang ginagawa nito. Tinanong niya dito kung ano ang mga nalaman niya sa pakikipag-usap sa mga may-ari nang mga sakahan.

Sinabi nito sa kanya kung ano ang mga nalaman nito. Na kailangan nila nang maraming mga tauhan gayong kulang ang kanilang mga nasasakupan nang tutulong sa kanilang mga lupain. Na kinakailangan nilang ayusin ang mga imbakan, iangat ito at ilagay sa pinakamataas na lugar at matuyo. Kailangan nila nang mga bagong binhi…para sa muling pagtatanim… at ang mga binhing ito ay dapat mayroong sariling mga imbakan na malayo sa imbakan nang bawat taniman. Kulang din ang mga gusali na maari nilang pag-imbakan nang kanilang mga naisakang lupain. At mapipilitan sila muling humingi nang mga bagong binhi dahil ang mga natira ay karamihang nilamon nang baha sa nagdaang sama nang panahon.

Tumabi siya sa kanyang asawa. Tinanong niya dito kung ano ang iniinom nito. Sinabi nito sa kanya na umiinom ito nang tsaa mula sa prambuwesas. Inakala niya na hindi na ito nakakaramdam nang pagdadamdam sa pagdadalang-tao. Bagay na sinang-ayunan nito at sinabing hindi na magkagayon pa man ay nakakaramdam pa rin ito nang mga pagkahilo at pagkahilab nang tsan.

Tinanong niya ang kanyang asawa kung kumain na ito. Bagay na sinang-ayunan nito.

Pinaalala niya dito na kinakailangan nitong alagaan ang sarili nito.

Tinanong siya nito kung kumain na siya. Bagay na kanyang itinanggi. Sinabi nito sa kanya na kailangan niyang kumain…maskailangang niyang kumuha nang lakas sa kanilang ginagawa. Ngunit sinabi niya na mamaya na lamang siyang kakain.

Wika nang kanyang asawa, “alam mong kailangan pa rin nating mag-ingat hindi ba! Nakasisiguro ako na matapos lang ang dinulot nang delubyong ito at unti-unti lang na makaahon ang Ja’khar magpapatuloy kung anoman ang hidwaan sa pagitan niyo nang mga Harith. Tiyak lalo pang lalaki ang gulong ginawa mo kapag nalaman nila na pinili kang maging tagapagmana nang Hadi Khalil.”

Sagot niya sa kanyang asawa, “alam ko!”

Sinabi nito sa kanya na hanggang ngayon ay nahihiwagahan pa rin ito kung bakit umalis sa kanilang tahanan ang kanyang liyaw gayong hindi pa rin natatapos ang tahanan nito.

Bagay na kanyang pinagkimi’t balikat. Tinanong niya ang kanyang asawa kung mayroon ba siyang maitutulong.

Niyaya siya nitong sumama sa gagawing pagpupulong. Gayong sinabi niyang wala itong dapat na ipag-alala at nandoon siya upang samahan ito sa pag-uusap.

Bagay na itinanggi nang Adi Hikmet. Hiniling nito sa kanya na makisali sa usapan. Hindi lang basta na maging panauhin sa usapang iyon at magmasidmasid. Pinaalala nito sa kanya ang sinabi niyang tutulungan ito gayong higit nitong kinakailangan nang kanyang tulong.

Pumayag siya na tulungan ang Adi Hikmet.

Bago siya umalis, sinabi niya dito na may naisip siyang paraan para nila malutas ang suliranin sa pamiminsala nang sama nang panahon. Tinanong nang Adi Hikmet kung ano. Naisip niya kung bakit hindi nila palakihin ang mga saplad…at gumawa nang mga daanan nang baha na mag-uugnay sa mahabang ilog at palabas nang kanilang lipunan.

Bagay na nagustuhan nang Adi Hikmet at inisip na mainam itong gawin datapwat kanyang pinangambahan na baka lalo lamang nitong ikasira nang kanilang lupain at maidamay pa nila ang likas na kaanyuan nang kanilang lupain.  Matapos noon lumabas siya nang bulwagan nang tahanan.

Naglakad siya mahabang pasilyo sa labas nang bulwagan nagtungo sa kanang bahagi nang kanyang tahanan.  Nilagpasan ang bukalang silid at sa pagpasok niya sa malaking silid naroroon ang kanyang asawa at pinag-uusapan nang mga ito ang kanilang mga paghahanda sa mga balak na kanilang itatakda para mabawasan kung anoman ang suliranin na kinahaharap nila sa panahong dumating ang sama nang panahon.

Ang una ang pinakamalakas… ang sumunod ang pinakamatagal. Na sa loob nang isa at kalahating taon ang kanilang bayan ay hindi na makaahon-ahon mula sa pamiminsala nang sama nang panahon.  Pumasok siya sa loob dala ang kanilang tanghalian. Ibinaba niya ito sa mahabang lamesa sa loob nang malaking silid. Kasabay noon, lumapit siya sa kanyang asawa. Pinakinggan niya ang pag-uusap nang mga ito.

Sinabi nang kanyang asawa ang paghahandang binabalak nito para sa kanilang nasasakupan…ang kagustuhan nitong pagyamanin ang kanilang lupain at maiayos ang mga produkto nila sa loob nang pitong taon.

Bagay na kung tutuusin ay hindi malabong mangyari.

Sinabi nito na hindi sila maaaring pang mag-angkat nang mga binhi mula sa mga mangangarabana lalo pa at hindi pa nila lubusang nababayaran ang mga ito…bagay na kanyang sinang-ayunan.

Nilinaw nang Adi Hikmet sa mga may-ari nang mga sakahan at mga taniman nang lupa na nandito na kapalit nang mga sako-sakong mga binhi na gagamitin nila sa pagsasaka nang nakaraang taon ay isang taong ani ang kapalit sa mga mangangarabana para iluwas at ibenta sa pamilihang pandaigdig! At alam naman nila na hindi ibig sabihin nang isang taong ani ay tatagal nang sa loob nang halos isang taon. Alam nila ang kanilang produkto ay maipapalago lamang nila kada isang anihan sa loob nang bawat taon. Kalahati ang mapupunta sa mga kaban nang imbakan at sangkapat ang mapupunta sa mga mangangarabana…ang natitira ay sa mga sakahan. Iyon ang nakagawian sa kanilang lipunan. Iyon ang alam na nang nakararami. Na sa pagsusuma aabutin ito nang tatlo hanggang apat na taon at wala pa sila sa kalingkingan nang ibinibigay nila sa mga mangangarabana…Ang huling anihan ay natapos na datapwat alam nilang lahat higit pa sa kakulangan ang mga ito.

Tinanong siya nang Adi Baqira kung gayon ano na ang mangyayari sa kanilang lahat… paano sila mabubuhay gayong hindi sila maaaring kumuha ulit nang mga buto sa mga mangangarabana.

Sinabi niya bakit hindi gamitin ang natitirang mga buto…hindi naman lahat ay napinsala…may ilang mga pananim na nakaligtas at nabuhay karamihan sa mga puno ay hindi naman nabuwal!

Sinabi nang hadi Basir na wala silang suliranin at mananatili ang kanilang ani sa inaasahan. Na ang tanging pinangangambahan lamang nito ay ang laman nang mga imbakan.

Bagay na sinang-ayunan nang Hadi Baaru.

Sinabi nang Hadi Budur na ang laman nang mga imbakan ay hindi tatagal nang isang buong taon…ang pinakamatagal na ay anim na buwan. Tinanong nito sila kung handa ba nilang gutumin ang mga may-ari nang mga lupa at ang mga nasa ilalim nang pamumuno nito…magkagayonman maaaring magkaroon nang pangalawang pag-aaklas at ‘diyaspora’ ang kanilang mga nasasakupan at mauuwi ito sa pagkabagsak nang kanilang tahanan sa pangatlong pagkakataon.

Bagay na sinang-ayunan nang nakararami sa mga may-ari nang lupa at may-ari nang mga sakahan…na kanilang pinatawag at kausap sa mga sandaling ito.

Tinanong niya ang Hadi Budur kung alam ba nito kung ano ang sinasabi nito. Gayong ang itinuturing nitong salita ay hindi naaangkop sa kanila ngayon sa kasalukuyan. Ang ‘diyaspora’ na tinutukoy nito ay naganap mahigit dalawang libong taon na ang nakararaan nang bumagsak ang imperyo nang mga Vanlandi at tumakas ang sangkapat sa mga lahing bumubuo dito mula sa malawak na Andes nang Kanluran patungo sa malayang Andes nang Silangan. Pinaalala niya dito kung sino-sino sila, ang mga Jingkar nang Ja’khar, ang mga Kesh nang Ka’desh at ang mga Qaa nang mga Qaa’ur. Iyon ang ‘diyaspora’, ang pagkakalat nang isang dating matatag at buong lipunan na bumagsak nang dahil sa isang matinding kaguluhan.

Nabaling ang kanyang atensyon sa pagpasok nang Hadi Walid na kararating lang.

Sinabi niyang kahit ang kanyang liyaw ang magpapatunay nito gayong nakita nito ang naiwan sa magiting na Asbalta na nang bumagsak ito…

Sinabi nang kanyang asawa na kung magagawa nilang makapagtanim ngayon ay maaari silang makapag-aning muli.

Bagay na kanyang tinutulan. Sinabi niya na matapos ang mataas na pagbaha marami sa mga sustansya nang lupa ang nawala sa kanilang mga kinasasakupang lupa. Higit pa ay maraming mga saplad ang nasira at hanggang ngayon ay hindi pa naaayos.

Sinabi nang kanyang asawa na hindi lubusang nararamdaman ang pagpasok nang ta-init sa kanilang lupain…na habang maaga pa lamang ay bakit hindi maaaring magpatuloy. Wala namang tumututol sa dami nang mga nailigtas na mga buto na maaaring itanim na sa loob nang apat hanggang anim na buwan ay maipupuno natin ang mga imbakan. Ang tag-init na ito maaari pang tumagal at magdulot lamang nang tagtuyot bagay na higit nilang dapat pangambahan. Hindi magtatagal ito ang kanilang magiging kalaban, ang mga tubig sa ilog ay baba at gayon din sa mga sakahan. Tinanong siya nito kung hahayaan lang ba nilang wala silang gawin.

Bagay na kanyang itinanggi.

Diin niya kung kaya nilang makapagtanim at maayos ang lahat bago ang pagpasok nang tagtuyot kinakailangan nila nang maraming tauhan… at maraming panahon sa pagsasaka.

Sa kanyang pag-iisa sa loob nang ikalawang palapag nang kanilang tahanan lumapit ang Adi Hikmet sa kanyang kinauupuan malapit sa tansong-dilaw na insensaryo na nakalagay sa panungkod na may tatlong paa. Ang buong silid ay may amoy nang mistulang nasusunog na tuyong mga dahon at mga sanga…

Wika nang kanyang asawa sa kanya, “nandiyan ka lang pala…kanina pa namin ka hinahanap!”

Lumingon siya dito. Pag-ibig ang nagtulak sa kanya upang magdesisyon siya na hayaan ang kanyang asawa na pamunuan ang kanilang tahanan. Pagtataka niya, “hinahanap, nino?”

Tugon nang kanyang asawa, “nang Hadi Walid!”

Tanong niya sa kanyang asawa, “nandiyan pa ba ang Hadi Walid?”

Tumango-tango ang Adi Hikmet bilang tugon sa kanya. Wika nang kanyang asawa, “nandiyan pa…masaya ako na nagkaayos na kayo”

Sa pagpasok nito tinanong siya nito kung alam niya ba ang nangyari sa lugar nang mga Harith at mga Parvana. Bagay na kanyang ipinagkaila. Tanong niya, “bakit ano ang nangyari?”

Wika nang kanyang asawa, “sabi nang Adi Baqira nagkalat daw ang mga patay sa dalampasigan nang Ja’khar!”

Pagtataka niya, “sigurado ka?”

Tumango-tango ang kanyang asawa. Wika nito sa kanya, “tinanong ko ito sa iba…ang iba walang alam sa kung ano ang nangyari. Sinabi sa akin nang Hadi Eno na pareho lamang ang aming mga narinig at nang tanungin ko ang Hadi Walid bagay na kanyang pinatotohanan ang mga kumakalat na bulong-bulungan!”

Nakaramdam siya nang pangamba. Nabaling ang kanyang pansin sa nakabukas na dungawan. Tinanong niya ang kanyang asawa kung hindi ba ito giniginaw. Tumalikod siya dito. Sinarado ang dungawan nang kanilang silid.

Tanong niya sa Adi Hikmet, “nalaman mo rin ba kung gaano karami ang natagpuang patay sa dalampasigan?”

Wika nang Adi Hikmet, “hindi! Pero ginagawa na raw nang lahat nang makakaya nang mga Harith at Parvana upang malaman kung sino ang mga ito sabi sa akin nang Hadi Ogeyerg gayong upang mabigyan nang magandang libing at kilalanin ang mga ito nang mga tahanan!”

Umupo ito sa kanyang hita. Tinanong niya ang kanyang asawa kung hindi ba ito nagtataka…o kung may pakialam man lang sa mga bangkay na nakahandusay sa dalampasigan. Sinabi sa kanya nang kanyang asawa na hindi ito ang kanilang priyoridad…na higit kaninoman ang kanilang masdapat na pinagtutuunan nang pansin ay ang kanilang mga nasasakupan.

Bagay na kanyang sinang-ayunan.

Wika nito sa kanya, “kahindik-hindik ang mga nangyayari sa ating bayan…una ang delubyo ngayon naman ang mga patay…hindi magtatagal susudan ito mga sakit at pagkagutom! Marami tayong kailangan pagkaabalahan Hadi Yasir…at kailangan sa maslalong madaling panahon maiayos natin ang lahat nang mga Jingkar na nasa ilalim nang aming pamumuno. Ikaw na rin ang nagsabi matatagalan tayong muling makapagsaka at makapag-ani…kulang ang ating mga imbakan upang pakainin ang mga nagugutom.”

Tanong niya sa kanyang asawa, “kung ganon ano ang sa tingin mong maaari nating gawin?”

Wika nito sa kanya, “kailangan nating pagtulungan ang humingi nang tulong sa ibang lahi! Iyon lang ang tanging paraan na naisip ko!”

Tinanggi niya ito sa kanyang asawa.  Wika niya, “hindi! Hindi!”

Pagtataka nang Adi Hikmet, “kung ganon ano ang gagawin natin… hindi natin kakayanin ang mapag-isa at watak-watak sa bingit nang matinding sakuna. Alam natin na pagkatapos nang lahat nang ito marami at tuloy-tuloy ang susulpot na mga suliranin. Hadi Yasir. Kailangan niyong magpulong nang ibang mga Hadezar at humingi nang tulong sa mga karatig bayan. Iyon ang pinakamainam at pinakamadaling paraan!”

Wika niya, “kapag ginawa ko iyong sinasabi mo mawawala ang lahat nang pinaghirapan ko. Itong alitang ito…itong pagiging matigas ko ginagawa ko ito dahil ito lamang ang tanging paraan upang maisip nila na mali sila, na mali kami at ang lahat ay isang malaking pagkakamali sa simula pa lamang! Alam mo na hindi natin dapat ginawa iyon!” hindi nakakibo ang Adi Hikmet. Pagtataka niya, “sabihin mo…kaya mo ba sa akin sinasabi ang bagay na ito ay dahil nag-aalala ka! Wala kang dapat na ipag-alala.”

Wika nito sa kanya, “kung ganon sabihin mo sa akin?”

Tanong niya, “ang alin?”

Tanong nang Adi Hikmet sa kanya, “ano ang ginagawa nang mga takas nang Ka’desh patungo sa ating bayan? Hindi ba hindi pumapayag ang kalipunan nang mga Hadezar na mangialam sa nangyayaring kaguluhan at patayan sa Ka’desh? Mga takas sila.”

Sa kanyang pananahimik, nagdalawang isip siyang sabihin kung ano ang totoo…kagyat hindi siya nakasagot. Iniwan siyang nag-iisa nang Adi Hikmet. Bumaba siya sa ikalawang palapag nang kanilang tahanan. Kasunod noon nagtungo siya sa silid-lutuan upang kumuha nang maiinom na nakakalasing na inumin. Sa pagpasok niya nakita niya ang Hadi Walid. Nagbigay ito nang paggalang sa kanya. bagay na kanyang pinagbigyan. Nakita niya na may hawak itong baso na may lamang nakakalasing na inumin.

Pinili niya ang hindi uminom. Tinanong niya ang Hadi Walid kung ito ba ang nagsabi sa kanyang asawa nang tungkol sa pagpunta nang mga takas mula sa Ka’desh bagay na pinatotohanan nito.

Tinanong siya nang Hadi Walid na kung totoo bang pinangakuan siya nang Hadi Khalil na maging tagapagmana nang tahanan ng mga Ardashir.

Bagay na hindi niya pinagkaila. Sinabi niya sa kanyang liyaw na kailangan niya ang tulong nang tahanan ng mga Ardashir kung gusto niyang magawang pabagsakin ang Hadi Mahdi. Na ang kapalit nito ay kailangan niyang bitawan ang pamumuno sa tahanan nang mga Barakat at ibigay sa kanyang asawa ang pamumuno sa kanyang nasasakupan.

Tanong niya, “sa tingin mo hindi maganda ang aking ginawa?”

Wika nang Hadi Walid sa kanya, “alam mo ang aking sagot…Hadezar!”

Wika niya, “alam ko! pero gusto ko pa rin marinig sa iyo na hindi tama ang aking ginawa…na isang kamalian ang paghangad sa isang ambisyong higit pa sa kaya ko!”

Wika nito, “kahit anong mangyari, gawin ko kung ano ang sa tingin mong tama!”

Lumapit siya sa Hadi Walid inalukan siyang uminom bagay na kanyang itinanggi.

Nagpasalamat siya sa kabutihan nang kanyang liyaw.

Kasunod noon ibinigay pa rin sa kanya ang hawak nitong baso…at kinuha niya pa rin ito at ininom.

Sinabi niya, “mahalaga sa akin ang Adi Hikmet! Siguro nga nahulog na ang aking loob sa kanya!”

Tumango-tango ang Hadi Walid. Wika nito, “alam ko!”

Matapos noon, hiniling niya sa Hadi Walid na sa mga panahong nagsasanay siya sa pamumuno nang tahanan ng mga Ardashir ay tulungan niya ang kanyang asawa na pamunuan ang kanilang mga lupain. Tumalima sa kanya ang Hadi Walid bilang pagsagot sa kanyang hinihiling.

Sa muling pagbukang liwayway maaga siyang gumising kaysa sa kanyang asawa. Nakita niya ang kaaliwasan nang buong paligid. Bumangon siya sa kanyang kinahihigan sa tabi nito. Ginaralgal niya ang kanyang boses na animo’y minumumog ang mga salitang nasa dulo nang kanyang dila. Nilunok niya ang laway sa kanyang bibig pabalik sa kanyang lalamunan. Nilagay niya ang kanyang kamay sa kanyang batok. Nag-unat at kasabay nito tumunog ang buto sa kanyang batok. Lumabas nang kanilang silid. Sa paglabas, agad siyang nagtungo sa loob nang silid-lutuan. Naghanda siya nang kanilang agahan. Isang mainit na sabaw na may mga sigay. Pinagsaluhan nila ang kanilang almusal. Sa kanilang agahan sinabi niya dito kung ano ang kanyang nalalaman sa mga nangyayaring pagkubli nang mga Kesh sa kanilang bayan…

Bumukas ang lagusan sa loob nang tahanan…kasabay nito naaninag nang mga nasa loob ang isang anino, ang hubog nang isang babae na may mahaba at kulot-kulot na buhok. Pumasok ito kasama nang mga magulang nito…at nagtungo kung nasaan siya.

Nabaling ang kanyang pansin sa kanyang asawa. Nakita niya ang suot nitong damit, isang puting panapis na saluwâl na burdado nang mga malililim na bughaw at muradong sinulid na mga halaman at bulaklak nang Ofelia pinapatungan ang matingkad na lilang Báta na gawa mula sa puno nang Avetas, may mga braso at mahabang palda na sutla at manipisnipis na may mga burdang ruwisenyor na ang laylayan ay hanggang sa bukong-bukong nang mga paa nito. Ang mga tenga nito ay may suot na luntiang batong mga hikaw. Suot nito ang singsing na ibinigay nang Hadi Khalil dito, nang pumunta sila sa tahanan nang mga Ardashir, isang bakal na singsing na tinubog sa pilak at nagtataglay nang paikut-ikot at sinsinang itsura na may dalawang ulo nang ahas na mistulang kagat-kagat ang isang malaking batong perlas. Nakaayos ang buhok nito nang patarintas.

Nasa tabi nito ang Hadi Butrus at Hadi Bulus habang nasa kabilang bahagi nang tahanan ang mga kapatid na babae nang Hadi Eno kasama ang ina nito at ang amma nito.

Nasa kanyang harap ang Hadi Eno. Gayong alam niya na kung nasaan siya, ang pag-iisang dibdib nang Hadi Eno sa asawa nitong isang kesh na si Adi Pikati at siya ang patnugot sa pag-iisang dibdib na ito. Halos lahat nang mga Jingkar na kanyang kakilala ay nandito, maging iilang mga kesh ay nandito.

Sinabi niya sa Adi Hikmet ang katotohanan, na mahigit isang taon na ang nakakalipas nang makatanggap ang kalipunan nang mga Hadezar nang balita sa nangyayaring kaguluhan sa Ka’desh. Dalawang magkapatid ang magkaaway at pilit na inaangkin ang kapangyarihang kayang pamunuan ang buong Ka’desh, at maging mga kinasasakupan nitong mga Kesh. Sa gayon pinili nilang mga Hadezar ang kampihan ang kaya nilang pasunurin, ang nakatakda at nakaupo sa pagiging Herren Ixchel . Datapwat nalaman nila na pinili nang mga Buyuk’Sul nang Qaa’ur at nang mga banal na isla nang liwanag nang buwan na kampihan ang higit na mapanganib, ang kapatid nitong si Hadi Malakith sa paniniwala na ito ang karapatdapat na maging Herren at hindi ang Herren Ixchel .

Habang siya, nakasuot siya nang kayumangging Báta na may mga manggas at may mga habi nang tulad sa kanyang mga tata’u sa kanyang mga braso, banig na itsura na hinabi mula sa mga puno nang Avetas na mistulang kalikis nang ahas na may mga bakal na tansong-dilaw na makikita sa balikat nang kanyang suot na damit.  Ang kanyang suot na pang-ibaba ay saluwâl na itim na ang laylayan ay isang talampakan ang pagitan mula sa bukung-bukong nang kanyang mga paa na may mga bakal na panara at sinturon na gawa sa itim na tela na may mga bakal na itim na palawit habang nakapasok dito ang isang itim na saluwâl na may mga burdang halamang mais na gawa sa sinulid na tansong-dilaw at nakasampay sa kanyang kanang balikat habang tinatago nitong bahagya ang kanyang braso na may tata’u na balat nang mistulang ahas na Markupo. Suot niya sa kanyang kanang palasinsingan ang luntiang bato nang kanyang ina at sa kaliwa niyang braso ang galang na gawa sa balat nang buwayang Magan.

Lumapit ang Hadi Eno sa Adi Pikati. Hiningi nito sa ama nang pakakasalan ang kamay nang magiging asawa nito bagay na ibinigay nang ama nang Adi Pikati sa may-ari nang sakahan ng maisan. Kasabay noon lumapit ang mga ito sa kanya.

Sinabi niya sa kanyang asawa na nang nalaman nilang napasakamay nang Hadi Malakith ang mga inaasahan nitong mga mandirigma na higit pa sa dami nang mga mandirigmang nasa ka’desh alam nilang wala nang kalabanlaban pa ang Herren Ixchel . Kaya walang nagawa ang kalipunan nang mga Hadezar kung hindi talikuran ang pamumuno nang Hadi Ixchel  at piliin ang pamumuno nang Herren Malakith.

Sa paglapit nang mga ito sa kanya, nabaling ang kanyang pansin sa kanyang asawa.  Lumingon ito sa kanya nang panandalian ngunit agad din itong nawala.

Suot nang Hadi Eno ang isang tial na kulay na Báta, na may matingkad na kulay at gawa mula sa puno nang Avetas. Kita sa mga kamay nito ang mga tata’u ng tulad sa balat nang buwaya at mahahabang mga linya at mga pa-ikid na alun-alon. Ang saluwâl nito ay murado na may mga tansong-dilaw na burda nang bakaw. May suot ito sa kamay nitong singsing na gawa sa itim na bato at mga galang sa mga braso nito na gawa balat nang buwayang Magan.

Habang ang Adi Pikati ay nakasuot nang kulay kahel na mahabang bestida na ang laylayan sa likuran ay masmahaba kaysa sa laylayan sa harap nang suot nito. Nakatali ang bigat nang damit na suot nito sa leeg nito. May mga bakal itong panara na gawa sa pilak. May bakal itong kwintas na gawa sa tansong-dilaw at mga bakal na palawit na mga maliliit na mga tanikala. May aboloryong galang ang mga braso nito at hita nito. May tata’u ito sa ilalim nang labi nito na dalawang hindi buong tatsulok. At ganon din sa mga daliri nang mga kamay nito. May kulay ang pagal at mataba nitong bibig nang kulay murado. Ngayon lang siya nakakita nang ganitong itsura.

Sa paglapit nila sa kanya lumapit ang isa sa mga kapatid nitong lalake na may dalang ang palangganang naglalaman nang malinis na tubig. Hiningi niya ang mga kamay nang dalawang ikakasal ipinagpatong niya ang mga ito at kasabay noon sinimulan niya ang pag-iisang dibdib nang mga ito. Winisikan niya nang tubig ang mga kamay nitong magkapatong.

Sinabi niya sa kanyang asawa na kailangan nila itong gawin.

Sinabi niya sa mga ito na ngayong araw ang simula nang kanilang pag-iisang dibdib. Na ngayon ay sila’y mag-asawa na at hindi kailanman maaaring paghiwalayin nang kahit sino Hiniling niya sa Adi Pikati na alagaan ang Hadi Eno. Tuparin ang lahat nang karapatan nito bilang maybahay. At maging huwarang asawa…Tinanggap niya ito ulit sa kanyang patnugot. At kinilala bilang isang ganap na Jingkar nang kanyang kinasasakupang lupain at nang kanilang bayan.

Kaya nila kinailangang kampihan Hadi Malakith dahil alam nila na kung hindi nila ito gagawin ay matatalo sila. Kailangan nila nang kaguluhan sa Ka’desh, tulad nang kailangan nila ang sapat na pagkain sa bawat hapagkainan dito sa Ja’khar. Iyon ang ginagawa nila matagal na…iyon ang ginagawa nang Qaa’ur. Natatakot sila sa kayang gawin nang mga Kesh sa laban kanila. Malakas ang tinataglay nang kapangyarihan nang mga ito pagdating sa digmaan at pakikipaglaban. Ito lang ang tanging paraan.

Wika nang Adi Hikmet sa kanya, “kahindik-hindik ang ginagawa niyo!”

Bagay na kanyang sinang-ayunan.

Kasunod noon lumapit ang nakatatandang kapatid na babae nang Hadi Eno sa kanila. Ibinigay nito sa kanya ang isang mainit na pamunas. Binalot niya ang mga kamay nang mga ito at ibinaling ang kanyang atensyon sa Hadi Eno. Sinabi niya sa Hadi Eno na maging marapat ito sa asawa nito. Tuparin ang lahat nang karapatan nito bilang maybahay. At maging huwarang asawa at patnugot at magulang…

Tinanggal niya ang telang nakabalot sa mga kama nito. Ibinigay ito sa nakatatandang kapatid na babae nang Hadi Eno at kasunod noon ipinatong niya ang kanyang kamay sa mga kamay nang mga ito. Kinilala niya ang mga ito bilang bagong mag-asawa. kasunod noon pinakilala niya ang mga ito sa mga panauhin na nasa loob nang tahanan nang may-ari nang sakahan ng maisan

Sinabi niya sa kanyang asawa, “Hindi sila mga takas, Adi Hikmet. Ang mga sinasabi mong mga bangkay alam ko kung sino sila. At mainam lang na bago pa lamang sila mapadpad sa ating baybayin ay hindi na dapat pa silang mabuhay…ang mga bata at matanda…mga babae…hindi sila biktima ng kaguluhan sa Ka’desh, mga bilanggo sila sa ating bayan at matagal na namin silang hinihintay! Iyon ang kapalit nang kasunduang ginawa namin sa Herren Malakith at sa mga Buyuk’Sul nang Qaa’ur kapalit nang patuloy na pagkakaayos nang mga tahanan.”

Matapos nito nagkaroon nang kasiyahan, lumapit siya sa kanyang asawa. Binigay nito sa kanya ang malinis na tubig na may tuyong pamunas. Naghilamos siya dito. Makailang-ulit niyang pinunan nang tubig ang kanyang mukha gamit nang kanyang mga kamay habang nakalublob ito sa may palanggana. Kinuha niya ang pamunas at pinatuyo ang basa niyang mukha.

Sinabi nito sa kanya, “kanina ka pa umiinom matapos ang pag-iisang dibdib…baka sabihin nilang lasenggero ka!”

Lumingon siya dito. Walang sinoman ang makakalimot sa mga araw na iyon, nang halos lamunin nang karagatan ang buong Ja’khar at nabunyag ang lahat nang mga lihim na hindi dapat nabunyag. Siguro nga iyon ang pinakamadilim at pinakamalungkot na yugto nang kanilang panahon…Nang araw na ito bumangon siya sa kanyang kalasingan. Bumangon siya asa lahat nang mga bagay na hindi niya hinangad na mangyari at ninais na malimutan. Ilang araw na silang hindi nag-uusap nang Adi Hikmet. Malamig ang pakikitungo nito sa kanya matapos nitong malaman kung ano ang ginawa nang kalipunan nang mga Hadezar na kasama siya at ngayon, dalawang buwan na ang nakakalipas, anim na buwan na ang dinadala nito sa sinapupunan nito, marami na ang nagbago simula noon. Pinipilit nang lahat na maging masaya.

Nabaling ang kanyang pansin dito. Gayong wika niya sa kanyang asawa, “maaari na tayong mag-usap!”

Hindi ito kumibo. Matapos noon tinalikuran siya nito at bumalik sa pagtitipon habang kasabay nito ang pagdating nang Hadi Walid kasama ang alagang asong gubat na si Ijiraq. Iniwan niya ang kasiyahan. Nagpaalam siya sa Hadi Walid na ito na ang bahala sa kanyang asawa. At matapos noon tinalikuran niya ang mga ito nang walang nakakaalam at nakakapansin sa kanyang pag-alis, sa tingin niya.

Umalis siya sa tahanan nang may-ari nang maisan at nagtungo sa kinasasakupang lupain nang tahanan mga Ardashir, pabalik sa kanyang ginagawang pag-aaral sa pagiging pinuno nang tahanan ng mga Ardashir at sa mga kinasasakupan nitong mga lupain kasama ang Mata at ang Hadi Khalil.

Tinahak niya ang daan nang mga tanim nang mga puno nang jaboticaba. Kaliwa siya sa nagsususong daan na lumilikha nang daang itsurang letrang “T”. binagtas niya ang daanang ito. Nakarating siya sa mga pagawaan nang mga kasuotan at sa tahanan nang mga pagawaan nang mga kagamitang bakal. Hindi naglaon narating niya ang kinasasakupang lupain nang tahanan ng mga Ardashir.  Bumaba siya sa kanyang sinasakyang asong-gubat at sa pagbaba niya binuksan niya ang lagusan nang tahanan na nagtatagalay nang mga bakal na tinubog at inukit na larawan nang isang malaking puno nang na may malalaking mga sanga at ugat. Sa pagpasok niya dinala niya ang kanyang alagang asong-gubat sa loob nito kung saan makikita ang yungib nito. Pinasok niya ang kanyang alaga dito at sinabit ang panali sa nakatarak na haligi sa lupa. Lumabas siya sa yungib nang mga hayop na nasa loob nang tahanan, at sa kanyang paglabas nagtungo siya sa Hadi Khalil na naroroon sa loob nang gayagayang pabilyo nito.

Hindi niya maitatanggi ang taglay na karulwahatian ng tahanan ng mga Ardashir na kahambing sa tahanan ng kanyang mga kalaban datapwat ang tahanang ito ay ibang-iba sa mga Harith. Tulad nang ibang tahanan ng mga Hadezar, sa paligid nito makikita ang mga nakaangat na sahig nang pasilyo at ang buong tahanan. Na ang bawat haligi at dingding ay nagtataglay nang mga nakadikit na tinghoy at nakatirik na timsim. Sa gitna nang malawak na lupain makikita ang pabilyo na halos kahalintulad sa pabilyo ng mga Harith, nagtataglay ito ng mga haligi na kahoy at pinapalamutian nang mga pintuang umiikot sa bawat gilid na may mga ukit nang mga nakabahag na larawan nang mga lalakeng may pandong at nagtatrabaho sa mga malalaking mga sakahan at mga pagawaan. Kaibig-ibig ito sa mata nang kanyang asawa ng una niya itong isama dito para lubusang makilala nang husto nang Hadi Khalil.

Ang paligid nang pabilyo ay may mga halaman. Lumapit siya sa kung nasaan ang Hadi Khalil kasama ang matandang Hadi na Mata.

Ang tahanan nito ay nahahati sa dalawang bahagi, isang parisukat na itsura na kahalintulad sa lahat nang itsura nang mga tahanan nang mga Hadezar at isang parihabang sukat na masmalaki at makikita sa likurang bahagi nang tahanan kung saan matatagpuan ang pamosong puno nang Mahumanay at ang malawak na luntiang kapaligiran.

Katulad din nang ibang tahanan nang mga Hadezar may ikalawang palapag ito datapwat sa mga nakalipas na mga panahon, ang mga biga at mga sahig na kahoy na nasa taas ay marupok na at hindi na mapapakinabangan pa. Sa ilan-ilang bahagi mapapansin ang mga nakausling mga bato sa pagitan ng mga kahoy. Wala itong tinataglay na kahit anong kasaysayang naglalarawan at nagpapakita sa tahanan nito na nakaukit sa bawat dingding at haligi bagay na isang kalunuslunos para sa kanya. Bagamat hindi niya maitatanggi na ang hangin dito ay sariwa at mahalumigmig hindi gaya sa kinasasakupang lupain nang kanyang pinagmulang tahanan na masangsang o sa tahanan ng kanyang asawa na umaalingasaw ang amoy nang mabahong hangin na nagmumula sa mga alagang hayop.

At sa kanyang pagpunta sa loob nang pamosong pabilyo nito narinig niya ang kanyang pangalan sa Hadezar nang tahanan ng mga Ardashir. Tinawag siya nito hinimok na magmadaling pumasok. Bagay na kanyang ginawa.

Sa pagpasok niya nagbigay siya ng pamitagan sa Hadezar at ganon din ang matandang Hadezar sa kanya.

Advertisements

2 thoughts on “KABANATA LABING-LIMA:

Mag-iwan ng Tugon

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Baguhin )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Baguhin )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Baguhin )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Baguhin )

Connecting to %s